چهارم اپریل، روز جهانی آگاهی‌دهی از خطرات ماین بود. سازمان ملل متحد این روز را برای جلب توجه جهانی به خطرات مرگبار ماین‌های زمینی و مهمات منفجرنشده نام‌گذاری کرده است؛ تهدیدی خاموش که هنوز زندگی میلیون‌ها انسان، به‌ویژه کودکان، را در کشورهای جنگ‌زده‌ای چون افغانستان به خطر می‌اندازد. این روز یادآوری می‌کند که پایان جنگ‌ها، به معنای پایان رنج مردم نیست و ماین‌های خفته در خاک، همچنان قربانی می‌گیرند.

در سرزمینی که دهه‌ها جنگ آن را زخمی کرده است، هنوز صداهایی خاموش اما مرگبار از زیر خاک برمی‌خیزند. زیرا ماین‌های منفجرنشده و بقایای جنگی، همچون میراثی شوم، زندگی روزمره مردم را تهدید می‌کنند. این تهدید تنها به جسم محدود نمی‌شود، بلکه روان و ساختار اجتماعی را نیز درگیر می‌سازد؛ خانواده‌ها را از هم می‌پاشد، کودکان را از بازی و آموزش محروم می‌کند و روند توسعه را کند می‌سازد.

این در حالی است که افغانستان یکی از آلوده‌ترین کشورهای جهان به ماین و بقایای انفجاری است. این واقعیت، نه‌تنها یک بحران انسانی، بلکه مانعی جدی در مسیر بازسازی پایدار به شمار می‌رود. پشت هر عدد و آمار، داستانی واقعی از رنج، از دست رفتن امید و آینده‌ای ناتمام نهفته است. پرسش اساسی اینجاست که چگونه می‌توان با آگاهی‌دهی مؤثر و اقدامات هماهنگ، از ادامه این فاجعه انسانی جلوگیری کرد.

ماین‌ها میراث مرگبار جنگ در افغانستان

افغانستان طی بیش از چهار دهه جنگ مداوم، از تهاجم شوروی تا درگیری‌های داخلی و حضور نیروهای بین‌المللی ـ امریکایی، به یکی از سنگین‌ترین میدان‌های ماین در جهان تبدیل شده است. میلیون‌ها ماین ضد نفر و ضد تانک، همراه با مهمات منفجر نشده (ERW)، در خاک این کشور مدفون گردیده است. تخمین‌ها نشان می‌دهد که بخش‌های وسیعی از زمین‌های کشاورزی، مراتع، سرک‌ها و حتی مناطق مسکونی آلوده باقی مانده‌اند و این آلودگی توسعه را متوقف کرده است.

ماین‌ها و مهمات منفجر نشده در طول این سال‌ها، خسارات جانی و مالی عظیمی را به افغان‌ها وارد کرده است. هزاران غیرنظامی، از جمله دهقانان، چوپانان و کودکان، قربانی انفجارهای ناگهانی شدند. ماین‌ها نه تنها جان‌ها را گرفتند، بلکه اعضای بدن را از کار انداختند و باعث معلولیت دائمی نیزگردیدند. گزارش‌ها حاکی از آن است که پاکسازی ماین‌ها هرچند در گذشته پیشرفت‌هایی داشته، اما با توجه به وسعت آلودگی، هنوز راه طولانی باقی مانده است.

چنانچه، مناطق کوهستانی و مرزی همچنان پرخطر استند و دسترسی به آن‌ها برای تیم‌های پاکسازی دشوار می‌باشد.این ماین‌ها، که اغلب توسط طرف‌های درگیر کار گذاشته شده‌اند، حالا بدون مالک مانده‌اند و هر قدمی در زمین می‌تواند فاجعه‌بار باشد. خسارات اقتصادی نیز چشمگیر است. چنانکه بسیاری از زمین‌های قابل کشت به دلیل وجود ماین‌های منفجر نشه بلااستفاده مانده‌اند، برخی از چراگاه‌ها برای دامداری آسیب دیده‌اند و فرصت‌های توسعه در این بخش‌ها از بین رفته است.

جنگ نه تنها ساختمان‌ها و آبادی‌ها را ویران کرده است، بلکه زیر خاک نیز بذر مرگ کاشته که همچنان قربانی میگیرد. در نهایت، این میراث جنگی نشان‌دهنده بی‌رحمی درگیری‌هاست که حتی پس از سکوت اسلحه‌ها، صدای انفجارهای پراکنده‌اش ادامه دارد. بدون سرمایه‌گذاری جدی در پاکسازی، این زخم‌ها التیام نخواهد یافت و نسل‌های بعدی نیز با آن دست و پنجه نرم خواهند کرد.

ماین‌های مدفون؛ تهدیدات و خطرات بالقوه‌ی امروز

امروز، علی‌رغم پایان رسمی جنگ‌های بزرگ، ماین‌های منفجر نشده همچنان یکی از اصلی‌ترین عوامل تلفات غیرنظامی در افغانستان به شمار می‌روند. گزارش‌های اخیر سازمان ملل متحد (یوناما) و کمیته بین‌المللی صلیب سرخ (ICRC) نشان می‌دهد که ماهانه حدود ۵۰ تا ۵۴ نفر بر اثر انفجار این مواد جان خود را از دست می‌دهند یا زخمی می‌شوند. در سال ۲۰۲۵، آمارها از حدود ۴۶۷ تا ۴۷۱ قربانی غیرنظامی حکایت دارند که بخش عمده آن کودکان بوده‌اند.

کودکان قربانیان اصلی این تهدیدات استند. طبق گزارش‌های صلیب سرخ و نهاد Save the Children، در سال‌های اخیر حدود ۶۷ تا ۸۰ درصد قربانیان ماین‌های مدفون و منفجر نشده را در افغانستان کودکان تشکیل می‌دهند که اغلب شامل کودکانی که در حال بازی، جمع‌آوری فلزات و ضایعات و یا چراندن دام استند، می‌باشند.

چنانچه، در سال ۲۰۲۴، از ۵۶۴ قربانی ماین‌های مدفون و منفجر نشده، ۴۳۴ نفر کودک بودند. این آمار در ۲۰۲۵ نیز ادامه یافت و نشان‌داد که کودکان به دلیل کنجکاوی طبیعی، عدم آگاهی و دسترسی به مناطق آلوده، بیشتر در معرض خطر قرار دارند. تحلیل عمیق‌تر نشان می‌دهد که این انفجارها نه تنها جسمانی، بلکه بارسنگین روانی و اجتماعی نیز ایجاد می‌کنند.

زیرا کودکی که دست یا پای خود را از دست می‌دهد، از مکتب و بازی محروم می‌شود، خانواده‌اش در فقر فرو می‌رود و جامعه با بار معلولیت روبرو می‌گردد. چنانچه بارها رسانه‌ها گزارش داده‌اند که حوادثی مانند انفجار در غزنی یا هرات، جایی که چندین کودک در یک رویداد جان باختند، همچنان تکرار می‌شوند.

هلو تراست (HALO Trust) نیز تأکید کرده که بیش از ۶.۴ میلیون افغان، یعنی تقریباً یک نفر از هر پنج نفر، در معرض خطر مستقیم ماین‌های منفجر نشده و مدفون، قرار دارند و کودکان ۸۰ درصد تلفات را تشکیل می‌دهند. این وضعیت عمیقاً ریشه در کمبود آگاهی، محدودیت‌های اقتصادی و چالش‌های لجستیکی پاکسازی دارد.

کودکان در مناطق روستایی، بدون آموزش کافی، ماین‌ها را با اسباب‌بازی اشتباه می‌گیرند یا برای کمک به خانواده به مناطق ممنوعه می‌روند. این پدیده شوم، افغانستان را به سومین کشور با بالاترین نرخ تلفات ناشی از مهمات انفجاری در جهان تبدیل کرده و توسعه انسانی را به شدت تحت تأثیر قرار داده است.

پیامدها و راه‌های مقابله با این پدیده شوم

پیامدهای این تهدید فراتر از تلفات جانی است: ایجاد ترس دائمی در جوامع، کاهش بهره‌وری زراعت و مالداری، افزایش معلولیت و فشار بر سیستم صحی ضعیف. خانواده‌ها آینده کودکانشان را از دست می‌دهند، اقتصاد محلی فلج می‌شود و اعتماد به بازسازی ملی کاهش می‌یابد. بدون اقدام فوری، این چرخه فقر و رنج نسل به نسل منتقل خواهد شد.

برای مقابله، نخست نیاز به تقویت برنامه‌های آگاهی‌دهی عمومی است. آموزش از طریق مکاتب، مساجد، رسانه‌ها و حتی روش‌های خلاقانه مانند استفاده از شترها در مناطق دورافتاده (مانند ابتکار Save the Children) می‌تواند جان‌ها را نجات دهد. دوم، افزایش سرمایه‌گذاری بین‌المللی در پاکسازی مین ضروری است. سوم، حمایت از قربانیان از طریق توانبخشی، آموزش و فرصت‌های اقتصادی باید در اولویت باشد تا معلولیت به انزوا منجر نشود. همکاری دولت افغانستان با سازمان‌هایی مانند UNMAS، ICRC و HALO Trust می‌تواند مؤثر باشد.

در نهایت، جامعه جهانی باید بودجه پایدار تخصیص دهد، زیرا تمدید «سرمایه‌گذاری در صلح از طریق پاکسازی ماین» کلید موفقیت است. در خاتمه، ماین‌های خفته نماد فراموشی رنج‌های جنگ استند. با آگاهی‌دهی گسترده، پاکسازی مداوم و حمایت جمعی، می‌توان این تهدید را به فرصت بازسازی تبدیل کرد. روز جهانی آگاهی‌دهی ماین، فراخوانی است برای اقدام فوری تا کودکان افغانستان بتوانند بدون ترس بازی کنند و آینده‌ای روشن بسازند. این مسئولیت مشترک ماست تا خاک وطن را از مرگ‌های پنهان پاک کنیم.