امریکا در افغانستان
آگست ۲۰۲۱؛ صحنههای میدان هوایی کابل هنوز در یاد مردم باقی است. هواپیماها شتابان بلند میشدند، مردم تلاش میکردند به هر راهی خود را به پرواز برسانند و حکومت در چند هفته فرو ریخت. از همان روز یک سؤال بزرگ مطرح شد: آیا امریکا از افغانستان «فرار» کرد؟
این بحث امروز دوباره زنده شده است. دونالد ترامپ در سخنرانی تازهاش خروج نیروهای امریکایی را «شبیه فرار» خوانده و گفته که این کار اعتبار واشنگتن را لکهدار کرد. اما واقعیت چیست؟ آیا این یک خروج شتابزده بود یا پایان طبیعی جنگی که بیست سال طول کشید و نتیجهای نداشت؟ پاسخ به این سؤال فقط لفظی نیست؛ این موضوع به شکست امریکا در افغانستان، ضعف حکومت پیشین و سرنوشت یک پروژه بیست ساله گره خورده است.
-
ترامپ در فورتبرگ چه گفت؟
دونالد ترامپ در سخنرانی تازهاش در پایگاه نظامی فورتبرگ در کارولینای شمالی، دوباره خروج امریکا از افغانستان را خبر داغ کرد. او گفت خروج ۲۰۲۱ «با عزت و قدرت» انجام نشد و بیشتر شبیه یک خروج شتابزده و بینظم بود تا پایان یک مأموریت نظامی. ترامپ افزود که این کار به اعتبار امریکا ضربه زد و به دشمنان واشنگتن پیام ضعف داد. به باور او، اگر خودش در قدرت بود، نه تجهیزات پیشرفته نظامی رها میشد و نه صحنههای پرتنش میدان هوایی کابل شکل میگرفت.
این در حالی است که توافق خروج امریکا با طالبان در فبروری ۲۰۲۰ در دوحه امضا شده بود. آن توافق زمانبندی مشخصی برای خروج داشت و اصل تصمیم ترک افغانستان قبلاً گرفته شده بود. منتقدان میگویند مشکل ترامپ، تصمیم برای رفتن نبود؛ بلکه نحوه اجرا و مدیریت خروج بود که بحثبرانگیز شد. امروز موضوع اصلی در واشنگتن نه رفتن امریکا، بلکه چگونگی رفتن آن است و هر جناح تلاش میکند روایت خودش از آن تابستان سرنوشتساز را به مردم ارائه کند.
-
شکست امریکا؛ پروژهای که فرو ریخت
بیست سال حضور نظامی، میلیاردها دالر هزینه و هزاران قربانی، اما حکومت ساخته شده با حمایت غرب در چند هفته سقوط کرد. سرعت سقوط کابل و ولایات همه را شوکه کرد و نشان داد که مشکل فقط خروج نیروهای امریکایی نبود؛ مشکل بزرگتر و ریشهایتر بود. امریکا نتوانست حکومتی بسازد که بدون حضورش دوام بیاورد. وقتی خروج آغاز شد، نیروهای امنیتی یکی پس از دیگری عقب نشستند و پایتخت بدون جنگ جدی به دست طالبان افتاد.
این سقوط، فقط یک عقبنشینی نظامی نبود؛ یک شکست بزرگ در پروژه بیست ساله بود که هدفش ایجاد ثبات و حکومتی مستقل بود و اکنون ثابت شد بدون حمایت خارجی، بنیادهای آن ضعیف و ناپایدار بودند.
-
ضعف حکومت؛ چرا نظام نتوانست مقاومت کند؟
در سالهای پایانی، دولت به رهبری اشرف غنی با مشکلات جدی روبهرو بود. انتخاباتهای پرتنش و جنجالی با ادعای تقلب، کاهش شدید اعتماد مردم به حکومت، فساد گسترده در نهادهای دولتی و فاصله چشمگیر میان رهبری سیاسی و مردم عادی، پایههای حکومت را سست کرده بود. وقتی مردم دیگر به حکومت خود اعتماد نداشته باشند، دفاع از آن تقریباً غیرممکن میشود.
بسیاری از ولسوالیها بدون جنگ سقوط کردند و کابل نیز در نهایت در مقابل طالبان تقریباً بدون درگیری جدی فرو ریخت. این فروپاشی نشان میدهد که شکست فقط نتیجه قدرت نظامی طالبان نبود؛ ضعف درونی نظام و از دست رفتن مشروعیت نقش اصلی را در سقوط سریع حکومت ایفا کرد.
-
صحنههای میدان هوایی کابل؛ روایت «فرار» چگونه شکل گرفت؟
تصاویر ازدحام شدید مردم در میدان هوایی کابل در آگست ۲۰۲۱ هنوز در ذهنها نقش بسته است. صفهای طولانی، کودکان و خانوادههایی که با چمدان و بستههای کوچک دنبال فرصتی برای پرواز بودند، صحنهای ساخته که در رسانهها و شبکههای اجتماعی جهان بارها پخش شد. همین تصاویر باعث شد که واژه «فرار» در ذهن مردم و رسانهها تثبیت شود.
اما حقیقت فرق میکند: خروج امریکا بر اساس توافق قبلی با طالبان و تصمیم دولت جو بایدن انجام شد. واشنگتن اعلام کرده بود که ادامه حضور نظامی امریکا در افغانستان دیگر توجیه ندارد و پایان جنگ اجتنابناپذیر است.
تفاوت اصلی، در این است که پایان جنگ و شیوه پایان جنگ یکی نیستند. جنگ ممکن است پایان یابد، اما نحوه خروج و مدیریت آن است که تصویر «عجله» و «بینظمی» را در ذهن مردم باقی گذاشت و روایت رسانهای «فرار امریکا» را شکل داد.
-
تجهیزات نظامی؛ واقعیت یا تبلیغات؟
ترامپ بارها گفته تجهیزات نظامی پیشرفته امریکا به ارزش میلیاردها دالر در افغانستان رها شد. اما بررسیها و گزارشهای رسمی امریکایی نشان میدهد که بیشتر این تجهیزات پیش از سقوط حکومت، در اختیار نیروهای امنیتی افغانستان بود و با فروپاشی دولت به دست طالبان افتاد. بخشی هم غیرعملیاتی یا از کار افتاده بود و قابلیت استفاده نداشت.
با این حال، رسانهها و جریانهای سیاسی در امریکا این موضوع را بزرگنمایی کردند تا علیه دولت بایدن تبلیغات انتخاباتی کنند. حتی اگر اعداد واقعی کمتر از آن چیزی باشد که ترامپ میگوید، این واقعه از نظر نمادین و حیثیتی یک ضربه بزرگ برای امریکا به حساب آمد، چون تصویر یک خروج شتابزده و آشوبناک از افغانستان را در ذهن جهانیان تثبیت کرد.
-
نتیجه گیری
برای مردم افغانستان، بحث لفظی ترامپ و بایدن اهمیت زیادی ندارد. آنچه واقعاً اهمیت دارد، پیامدهای خروج امریکا است: فشار اقتصادی، بازتعریف روابط خارجی و آینده سیاسی کشور.
در واشنگتن ممکن است هنوز درباره اینکه امریکا «فرار کرد» یا «خارج شد» مناظره شود، اما در کابل واقعیت روشن است: یک فصل بیستساله پایان یافت و با سقوط ناگهانی حکومت پیشین، صفحه جدیدی از تاریخ افغانستان باز شد.
قضاوت نهایی را زمان و تاریخ خواهند کرد، اما یک چیز آشکار است: شکست امریکا در افغانستان تنها یک شکست نظامی نبود؛ این نتیجه سالها خطای راهبردی، بحران مشروعیت داخلی و جنگی بود که دیر یا زود پایان آن فرا میرسید.
زهرا هاشمی
