در ششمین سالگرد شهادت جنرال قاسم سلیمانی، منطقه خاورمیانه و افغانستان همچنان درگیر بحرانها، جنگها و ناامنیهای ناشی از گسترش داعش و دیگر گروههای تروریزم تکفیری است. از غزه و لبنان گرفته تا سوریه، عراق و حتی سودان، شعلههای بیثباتی ادامه دارد؛ وضعیتی که بسیاری از کارشناسان امنیتی آن را نتیجه مستقیم حذف چهرههایی میدانند که سد راه پروژههای خطرناک امریکا و اسرائیل بودند. در این میان، نام سردار شهید قاسم سلیمانی بهعنوان فرماندهای که نقش بازدارنده در برابر گسترش تروریزم و افراطگرایی داشت، بیش از هر زمان دیگری برجسته شده است.
از نگاه افکار عمومی در افغانستان، شهادت سلیمانی تنها یک رویداد سیاسی نبود، بلکه نقطه عطفی در تحولات امنیتی منطقه به شمار میرود. بسیاری معتقدند اگر اقدامات و مدیریت میدانی او نبود، داعش دامنهای بسیار گستردهتر پیدا میکرد و کشورهای همسایه، از جمله افغانستان، با بحرانهای امنیتی عمیقتری مواجه میشدند.
قاسم سلیمانی و مهار پروژه داعش در منطقه
ظهور گروه تروریستی داعش، نتیجه مستقیم فروپاشی ساختارهای امنیتی در عراق و سوریه پس از مداخلات نظامی امریکا بود. گزارشهای متعدد نشان میدهد که خلأ قدرت ایجاد شده، بستری مناسب برای رشد افراط گرایی فراهم کرد. در چنین شرایطی، جنرال قاسم سلیمانی بهعنوان فرمانده نیروی قدس سپاه پاسداران، نقش محوری در سازماندهی جبهه مقاومت علیه داعش ایفا کرد.
به گزارش خبرگزاری ایرنا، قاسم سلیمانی در بسیاری از نبردهای سرنوشتساز علیه داعش، بهویژه در آزادسازی شهرهایی چون آمرلی، تکریت و البوکمال، نقش مستقیم داشت و هماهنگی میان نیروهای محلی عراق و سوریه را بر عهده گرفت.
تحلیلگران امنیتی بر این باورند که اگر پروژه داعش در همان سالها مهار نمیشد، دامنه ناامنی آن میتوانست به افغانستان، آسیای میانه و حتی فراتر از آن گسترش یابد. از این منظر، نقش سلیمانی نه تنها محدود به مرزهای ایران، بلکه مرتبط با امنیت کل منطقه بود.
ترور جنرال سلیمانی و تشدید بیثباتی در منطقه
ترور جنرال قاسم سلیمانی در ماه جدی ۱۳۹۸ توسط ارتش ایالات متحده امریکا، موجی از واکنشهای بینالمللی را در پی داشت و بهعنوان یکی از جنجالی ترین رویدادهای سیاسی سالهای اخیر شناخته شد. این اقدام که در خاک عراق انجام گرفت، از سوی بسیاری از نهادهای حقوقی و کارشناسان بینالمللی بهعنوان نمونهای از اقدام فراقضایی و نقض آشکار اصول حقوق بینالملل ارزیابی شد.
در همین زمینه، اَگنِس کالامارد، گزارشگر ویژه سازمان ملل متحد در امور اعدامهای فرا قضایی، در گزارش رسمی خود تأکید کرد که ترور جنرال قاسم سلیمانی با هیچ یک از معیارهای حقوق بینالملل قابل توجیه نیست و ایالات متحده نتوانسته است شواهدی دال بر «ضرورت فوری» این اقدام ارائه دهد. وی این عملیات را نقض حاکمیت ملی عراق و نمونهای روشن از استفاده غیرقانونی از زور دانست.
پس از این رویداد، نه تنها سطح تنشها در منطقه کاهش نیافت، بلکه دامنه بیثباتی گسترش پیدا کرد. تشدید درگیریها در غزه، افزایش تنشها در مرزهای لبنان، ادامه ناامنی در سوریه و بحرانهای پیچیده در سودان، همگی در فضایی شکل گرفت که خلأ ناشی از حذف یکی از بازیگران مؤثر در مهار بحرانهای منطقهای به وضوح احساس میشد. بسیاری از تحلیلگران منطقهای بر این باورند که حذف سلیمانی، موازنه بازدارنده ای را که در برابر گسترش خشونت و افراط گرایی وجود داشت، تضعیف کرد و زمینه را برای تشدید ناامنی در خاورمیانه فراهم ساخت.
نگاه افغانستان به میراث سردار سلیمانی
در افغانستان، نگاه به جنرال قاسم سلیمانی تنها بهعنوان یک فرمانده ایرانی مطرح نیست، بلکه برای بخش قابل توجهی از افکار عمومی، او چهرهای است که در برابر گسترش تروریزم تکفیری در منطقه ایستادگی کرد. تجربه تلخ حضور داعش در برخی ولایتهای کشور، بهویژه در سالهای گذشته، سبب شد تا مردم افغانستان بیش از هر زمان دیگر نسبت به خطر نفوذ و گسترش گروههای افراطی آگاه شوند.
رسانهها و ناظران افغان بارها تأکید کردهاند که اگر مهار داعش در عراق و سوریه با تأخیر صورت میگرفت، این گروه میتوانست افغانستان را به یکی از پایگاههای اصلی خود در منطقه مبدل سازد. از همین رو، بسیاری از تحلیلگران در افغانستان بر این باورند که نقش قاسم سلیمانی در متوقف ساختن پیشروی داعش، تأثیر مستقیمی بر امنیت منطقه و از جمله افغانستان داشته است؛ نقشی که از نگاه آنان، نمیتوان آن را نادیده گرفت.
نتیجه گیری
ششمین سالگرد شهادت جنرال قاسم سلیمانی، فرصتی است برای یادآوری نقش بیبدیل او در حفظ امنیت و ثبات منطقه. تجربه نشان میدهد که اگر حضور و اقدامات سردار سلیمانی در مقابله با تروریزم تکفیری نبود، شاید امروز نه تنها خاورمیانه، بلکه بخشهای وسیعی از آسیای مرکزی و افغانستان درگیر بحرانهای عمیقتر و ناامنی گستردهتری بودند.
این یادبود به ما یادآوری میکند که مقابله با تروریزم و افراطگرایی، بدون همگرایی منطقهای و ایستادگی در برابر مداخلات خارجی، ممکن نیست. از نگاه بسیاری از تحلیلگران افغان، میراث سلیمانی یک درس روشن است: پایداری، مقاومت و همکاری میان کشورها، تنها راه حفظ امنیت و آرامش مردم منطقه است.
زهرا هاشمی
