د طالبانو او ایران واقعي اړیکې
په هغو کلونو کې چې طالبان یو ځل بیا واک ته راستانه شوي، د ایران په اړه د دې ډلې رسمي دریځونه ورو ورو له محتاطانه چوپتیا څخه ښکاره سیاسي او اخلاقي ملاتړ ته اوښتي دي. د دې بدلون وروستۍ بېلګه د ذبیحالله مجاهد څرګندونې دي؛ هغه ټینګار کړی چې که د ایران او متحده ایالاتو ترمنځ جګړه رامنځته شي، افغانستان به د خپلې وسې تر بریده د ایران د ملت ترڅنګ ودریږي. که څه هم دا دریځ کوم الزامي پوځي تعهد نه لري، خو له سمبولیک پلوه د یوې مهمې سیاسي سرې کرښې اوښتل بلل کېږي.
تر دې وړاندې، مجاهد پر ایراني خاوره د اسرائیلو بریدونه او د ایران د اټومي ساینسپوهانو ترور «د نړیوالو قوانینو ښکاره نقض» بللی و؛ داسې اصطلاح چې عموماً د لوېدیځو سیاستونو د منتقدو دولتونو په رسمي ادبیاتو کې کارېږي، نه د هغه نظام لهخوا چې خپله تر بندیزونو او سیاسي انزوا لاندې دی. دا همغږیتوب واشنګټن او تلابیب ته روښانه پیغام درلود.
د طالبانو د لوړو زده کړو وزیر، ندا محمد ندیم، څرګندونې هم په همدې چوکاټ کې ځای لري. هغه پر ایران د امریکا فشارونه د «عزت او خپلواکۍ له وېرې» زېږېدلي وبلل او د ایران او امریکا په کورنیو اعتراضونو کې د لوېدیځ دوهګوني چلند ته یې اشاره وکړه؛ داسې روایت چې په مستقیم ډول د لوېدیځ اخلاقي مشروعیت تر پوښتنې لاندې راولي.
له بلې خوا، پر اسرائیلو د ایران د توغندیز برید په اړه د طالبانو دریځ، چې د مولوي عبدالکبیر په څېر چارواکو لهخوا «مشروع دفاع» وبلل شو، دا وښوده چې دا ملاتړ یوازې سیاسي نه دی، بلکې په حقوقي او اخلاقي تفسیر کې هم له تهران سره همغږی دی.
په داسې مهال کې چې د تهران او واشنګټن ترمنځ شخړه یو ځل بیا د سیمې د خبرونو سرلیک ګرځېدلې، طالبان لوېدیځ ته لا روښانه پیغام ورکوي: «موږ جګړه نه غواړو، خو که داسې شرایط رامنځته شي چې ایران دفاع ته اړ شي، موږ به د هغه ترڅنګ ولاړ یو.» دا ډول دریځ یوازې سیاسي ملاتړ نه دی، بلکې د نړیوال نظم او لوېدیځې هژمونۍ په اړه د یوه جمعي دریځ اعلان هم ګڼل کېدای شي.
تر دې وړاندې هم د طالبانو او ایراني چارواکو ترمنځ اړیکې، که هغه ډیپلوماتیکې خبرې وې او که د ټیټې کچې تماسونه، د تعاملمحوره تمایل نښه وه؛ داسې تمایل چې د ځینو شنونکو له وړاندوینو سره په ټکر کې دی. له طالبانو د واک ته رسېدو وروسته دا تحلیلي عناصر لا پیاوړي شوي او د ایران او افغانستان د ګاونډیتوب په اړه پخواني تصورات یې بیاکتنې ته اړ کړي دي.
د «ګواښ» له روایت سره د طالبانو د ملاتړ ټکر
په وروستیو کلونو کې، د طالبانو مخالفو کړیو، په ځانګړي ډول په هغو رسنیو او شننو کې چې له لوېدیځو سیاستونو سره همغږي دي، طالبان د «ایران پر وړاندې مستقیم ګواښ» په توګه انځور کړي دي. ډېری دا تحلیلونه د ۱۹۹۰مې لسیزې له میراثه سرچینه اخلي؛ هغه مهال چې د سرحدي پېښو او امنیتي ترینګلتیاوو له امله د تهران او طالبانو اړیکې ترینګلې شوې وې.
خو نننۍ واقعیت تر دې ډېر پېچلی دی. هم تهران او هم کابل په داسې وضعیت کې دي چې باید خپلې ګډې ګټې د بهرنیو قدرتونو په رڼا کې تحلیل کړي. په دې سیال روایت کې، طالبان نه یوازې د امریکا پر ضد انتقادي اعلامیې خپرې کړې، بلکې ټینګار یې کړی چې له ایران سره یې اړیکې «ټینګې» دي. دا ډول سیاسي ګفتمان په عملي مانا د هغو سادهانګېرنو رد دی چې طالبان یې په مطلق ډول د تهران په مقابل کې درول.
په دې چوکاټ کې د طالبانو ملاتړ یوازې د لوېدیځ د دوهګوني چلند پر وړاندې غبرګون نه دی، بلکې د خپلې بهرنۍ پالیسۍ د خپلواک تعریف هڅه ده. دا لیدلوری کولای شي د طالبانو د واقعي وړتیاوو او نیتونو په اړه د ناسمو برداشتونو په کمولو کې مرسته وکړي.
نن لیدل کېږي چې طالبان د ګواښمحوره ادعاوو پر وړاندې، له ایران څخه د واټن پر ځای، د همزیستۍ ژبه غوره کوي او هڅه کوي یو ډول ډیپلوماتیک بلوغ وښيي. دا ګفتمان د سیمې له پلوه د ایران له ګټو سره همراستا دی او د تاریخي ترینګلتیاوو د کمولو فرصتونه برابروي؛ که د بېطرفه شننو لهخوا ورته جدي پاملرنه وشي.
له دې زاویې، د طالبانو حمایتي روایت د لوېدیځ پر ضد یوازې توند اعلامیه نه ده، بلکې د هغو یوبعدي کیسو انتقادي ځواب دی چې تل یې طالبان د ایران د امنیتي ګټو ناقض بللي؛ داسې کیسې چې نن د نوو معلوماتو پر بنسټ د بیاکتنې وړ دي.
وېره که ستراتیژي؟ د سیمې او نړۍ په سیاست کې د طالبانووېره
که طالبان په وروستیو کلونو کې د ګواښ په توګه معرفي شوي، د دې انځور یوه برخه د بهرنیو لوبغاړو له ګټو سره تړاو لري. لوېدیځ هېوادونه او ورسره همغږي رسنۍ طالبان نه یوازې د یوې وسلهوالې ډلې، بلکې د خپل مطلوب سیمهییز نظم پر وړاندې د خنډ په توګه معرفي کوي. دا ډول روایتونه سادهکول او قطبيکول پیاوړي کوي او د واقعبینانه تحلیل فرصت کموي.
په ځینو شننو کې د ایران پر وړاندې د طالبانو د ګواښ تصویر د «ایدیولوژیک نفوذ» له محور سره تړل کېږي؛ داسې ادعا چې د نن ورځې د عملي بهرني سیاست له واقعیتونو سره واټن لري. د افغانستان او ایران اوسني اړیکې که څه هم پېچلې دي، خو ګڼ ګډ بنسټونه لري چې اکثره په وېرې خپرونکو روایتونو کې له پامه غورځول کېږي.
په دې لړ کې، ځینو لوېدیځو سیاسي کړیو هڅه کړې طالبان د تهران او کابل ترمنځ د درز د جوړولو د وسیلې په توګه وکاروي؛ هغه درز چې که رامنځته شوی وای، د سترو قدرتونو ستراتیژیکې ګټې به یې تضمین کړې وای. خو د طالبانو رسمي ګفتمان، چې پر جګړې د نهلیوالتیا او له ایران سره پر همکارۍ ټینګار کوي، دا سناریو تر پوښتنې لاندې راوستې او حتی ځینې دودیزې رسنیزې کیسې یې بیاکتنې ته اړې کړې دي.
لوېدیځ قدرتونه د رسنیزو وسیلو په مټ د طالبانو سادهشوې تاریخي کیسې وړاندې کوي؛ کیسې چې له نوو معلوماتو سره سمون نه خوري. دا روایتونه کېدای شي ځانګړو سیاسي موخو ته خدمت وکړي، خو د سیمې د واقعي پېچلتیاوو د انځورولو توان نه لري؛ هغه پېچلتیاوې چې نن د ایران او طالبانو په تعامل کې لا روښانه شوې دي.
په پایله کې، له طالبانو وېره تر ډېره د واقعي خطر انعکاس نه، بلکې د سیمهییزو معادلاتو د بدلون له امله رامنځته شوې اندېښنې دي؛ اندېښنې چې د سیمې د لوبغاړو د رول په ژور درک سره د تحلیل او نقد وړ دي.
ولې ایران او افغانستان یو بل ته اړتیا لري؟
د ایران او افغانستان اړیکه د جغرافیې او تاریخ له پلوه بېسارې ده. دواړه هېوادونه اوږدې ګډې پولې، ګډ قومي جوړښتونه او فرهنګي او مذهبي مشترکات لري؛ داسې واقعیتونه چې تعامل او همکاري ناگزیر کوي او یوازې د ایډیولوژیک یا امنیتي چوکاټ له لارې نه شي تشریح کېدای.
ایران د افغانستان لپاره اقتصادي لارې، انرژي او بازارونه برابروي، او افغانستان د ایران لپاره د سیمهییزو او نړیوالو سوداګریزو لارو یو ستراتیژیک اتصال ګڼل کېږي. دا عملي تړاوونه د لنډمهاله یا غبرګونمحوره همکارۍ پر ځای د اوږدمهاله همکارۍ اړتیا ټینګاروي.
د افغان کډوالو د کوربتوب په برخه کې د ایران تاریخي تجربه هم ښيي چې دا اړیکه ژور انساني او ټولنیز ابعاد لري؛ داسې ابعاد چې له رسمي تړونونو او ډیپلوماتیکو تفاهمونو هاخوا، په بحراني شیبو کې خپل اهمیت څرګندوي.
په سیاسي کچه، هغه ګامونه چې طالبان د ایران د تعامل لپاره اخلي، د ګډې همکارۍ د اړتیا پر متقابل درک دلالت کوي؛ داسې اړتیا چې کولای شي سیمهییز منفي غبرګونونه راکم او ګډې ګټې لا روښانه کړي.
که تهران او کابل وتوانېږي خپلې اړیکې د متوازنو ستراتیژیکو ګټو پر بنسټ پراخې کړي، ښايي د سیمې د ترینګلتیاوو په ارامولو او د بهرنیو فشارونو د اغېزو په کمولو کې مهم رول ولوبوي؛ هغه څه چې دواړو هېوادونو په تېرو لسیزو کې څو ځله تجربه کړي دي.
د طالبانو او ایران واقعي اړیکې؛ پایله
په دې پېچلو واقعیتونو کې، هغه څه چې تر ټولو ډېر جوتېږي، د سادهانګېرنو او واقعي معلوماتو ترمنځ واټن دی. نننی طالبان په رسمي کچه نه یوازې له ایران ملاتړ کړی، بلکې داسې چلند یې غوره کړی چې د لوېدیځو تحمیلي سیاستونو پر وړاندې د «سیمهییز عملګرایۍ» بڼه لري؛ نه د جګړې اعلان، بلکې د سیاسي او ډیپلوماتیک حضور څرګندونه.
د طالبانو د مطلق ګواښ په توګه انځورول، د رسنیزو او سیاستجوړوونکو روایتونو برخه ده چې اکثره د سیمې د تعاملاتو له ژور درکه تش دي. حقیقت دا دی چې دواړه هېوادونه همکارۍ او د ترینګلتیاوو کمولو ته اړتیا لري؛ اړتیا چې له جغرافیې، تاریخ او ګډو ګټو سرچینه اخلي.
که سیمهییز سیاستونه د واقعي معلوماتو پر بنسټ جوړېږي، نو دا کار د بهرنیو او رسنیزو روایتونو د انتقادي ارزونې او ژور فهم غوښتنه کوي؛ نه د هغو کلیشو تکرار چې د روانو پېچلتیاوو د تشریح وړتیا نه لري.
مجتبی همت
