ماستر پلان کابل در عصر طالبان
کابل، پایتختی که همچون پایتخت هر کشور دیگر قلب سیاسی و اقتصادی کشورش محسوب میشود، پس از تسلط دوباره ی طالبان بر افغانستان به میدانی جدید برای نمایش حکمرانی مبدل شد. طالبان از ابتدای بازگشت به قدرت، بر نظم، قانون مندی و جلوگیری از خود سری در شهرها تاکید کرده اند. در این چارچوب، ماستر پلان شهری به ابزاری مناسب برای نمایش اقتدار دولت جدید تبدیل شده است.
طرحی که سالها پیش با هدف نظم بخشی به توسعه شهری، کاهش بافتهای غیر رسمی و ارتقای زیرساخت ها تدوین شده بود اما هیچ گاه به طور کامل اجرا نشد. آگاهان و کارشناسان امور بر این باورند که تداوم جنگ و بی ثباتی سیاسی، رشد سریع جمعیت و مهاجرت به شهر، کمبود نهادهای نظارتی ومحدودیت ظرفیت اجرایی آنها، پیچیدگی حقوق مالکیت زمین ها، ضعف در مشارکت عمومی و نادیده گرفتن واقعیت های اجتماعی از موانع اصلی اجرای ماستر پلان در حکومتهای قبلی افغانستان است .
اما ماستر پلان چیست و اجرای آن چه اهمیتی دارد؟
ماستر پلان شهری سندی راهبردی و بلندمدت است که چارچوب کلی رشد و توسعه یک شهر را ترسیم میکند. این طرح، نقشهای جامع برای نحوه استفاده از زمین، توزیع جمعیت، شبکههای حملونقل، زیرساختها، خدمات عمومی، فضاهای سبز و مناطق اقتصادی ارائه میدهد و تلاش میکند میان نیازهای امروز شهر و ظرفیتهای آینده آن تعادل ایجاد کند. به بیان ساده، ماستر پلان به این سوال پاسخ میدهد که “شهر قرار است چگونه، کجا و بر اساس چه اولویتهایی گسترش یابد؟”
اهمیت اجرای ماستر پلان از آنجا ناشی میشود که شهر بدون برنامه، بهسرعت دچار رشد نامتوازن، حاشیهنشینی، فشار بر زیرساختها و شکافهای اجتماعی میشود. اجرای درست این طرح میتواند به توزیع عادلانه خدمات شهری، کاهش ازدحام، حفاظت از محیطزیست شهری و افزایش کیفیت زندگی شهروندان کمک کند. از منظر حکمرانی نیز، ماستر پلان ابزاری برای هماهنگی میان نهادهای دولتی، بخش خصوصی و جامعه مدنی است و مانع تصمیمگیریهای سلیقهای و کوتاهمدت میشود.
ماستر پلان شهر جدید کابل شامل کدام نواحی میشود؟
مهمترین بخش های ماستر پلان شهر جدید کابل شامل منطقه ی ده سبز و قسمت هایی از بگرام میشود .
1- شهر جدید کابل در منطقه ده سبز و اطراف بگرام:
شهر جدید کابل یک طرح بزرگ توسعه شهری است که در شمال شرق شهر کابل، در منطقه ده سبزو بخش هایی در امتداد بگرام قرار دارد. این پروژه ابتدا در سال ۲۰۰۶ میلادی آغاز شد و در ۲۰۰۹ توسط کابینه دولت وقت تصویب شد تا بهعنوان یک پاسخ ساختاری به چالشهای رشد سریع، جمعیت انباشته و نبود زیرساختهای مناسب برای پایتخت افغانستان عمل کند.
به عبارت دیگرطبق ماستر پلان شهر جدید که قبلاً توسط مشاوران بینالمللی تهیه شده بود، پروژه در حدود 370 هزار جریب زمین در ولسوالیهای ده سبز، باریک آب و بخشهایی از بگرام قرار گرفته است و ظرفیت اسکان حدود سه میلیون نفر را دارد. این شهر جدید یکی از اصلیترین اجزای ماستر پلان است که قرار است توسعه شهری کابل را به سمت شمال و بیرون از محدوده کنونی گسترش دهد.
2- جاده کابل-بگرام و نقش آن در ماستر پلان :
یک بخش بسیار مهم از زیرساختهای این ماستر پلان، بزرگراه کابل-بگرام است که میخواهد ارتباط بین شهر کابل فعلی و شهر کابل جدید در ده سبز/بگرام را فراهم کند.
طبق اعلامیهها، این جاده در مجموع حدود 43 کیلومتر طول دارد و عرض آن حدود 100 متر طراحی شده است؛ بخشی از فاز اول به طول 6.2 کیلومتر برای سال جاری قرارداد شده و عملیات اجرایی آن آغاز شده است. این مسیر نه فقط یک راه عادی، بلکه یکی از شریانهای اصلی شبکه حملونقل است که قرار است دسترسی سریع، آسان و استاندارد برای ساکنان و توسعهدهندگان بین مرکز کابل و شهر جدید فراهم کند.
طالبان چگونه میخواهند ماستر پلان شهری کابل را عملی کنند؟
اجرای ماستر پلان شهری کابل در دوره اداره طالبان، بیش از آنکه یک پروژه صرفاً فنی باشد، به یک روند سیاسی–اداری و کنترلی تبدیل شده است. بررسی اقدامات و رویکردهای کنونی نشان میدهد که طالبان برای عملیسازی این طرح بر چند محور اصلی تمرکز کردهاند:
1- نظارت و اجرای دقیق مفاد ماستر پلان:
وزارت شهرسازی و مسکن تحت اداره طالبان اعلام کرده که تیمهای فنی برای نظارت مستقیم بر تطبیق مفاد ماستر پلان در نواحی مختلف شهر کابل فعال هستند، با هدف جلوگیری از توسعه بینظم و غیرقانونی و حفظ هماهنگی شهری. این نشاندهنده تلاش رسمی برای اجرایی کردن آنچه در سند ماستر پلان آمده است؛ می باشد.
2- ادامه پروژههای توسعه شهری بزرگ:
یکی از مهمترین پروژههای مرتبط با ماستر پلان، پروژه «شهر کابل جدید» است که تحت مدیریت همان وزارت دنبال میشود. طالبان در چند سال گذشته اعلام کردهاند که کارهای عملی برای توسعه این پروژه ادامه دارد و فازهای اجرایی آن در حال پیشرفت است.
3- همکاری با شرکتهای خصوصی برای تسریع ساخت وساز:
خبرهای رسمی گزارش میدهند که طالبان در حال تصویب و منظور کردن پلانهای توسعهای شرکتهای خصوصی برای تسریع ساخت وساز در شهرک کابل جدید هستند. این کار بخشی از بدیل اجرایی ماستر پلان است تا پروژه با همکاری بخش خصوصی سریعتر پیش رود و مشکلات مسکن و اشتغال نیز کاهش یابد.
4- نهایی کردن بخشهای تخصصی ماستر پلان:
برای فراهم آوردن مبنای اجرایی دقیق، وزارت شهرسازی و مسکن بخشهای تخصصی ماستر پلان مانند شبکه سرکهای شهری را نیز تدوین و نهایی کرده است. این اقدامات نشان میدهد که روند اجرایی از منظر فنی و برنامهریزی نیز دنبال میشود.
به نظر می رسد با وجود این تلاشها اما پیشبرد کار برای طالبان به سادگی ها هم نیست و چالش ها و نگرانی های مردم در این زمینه متعدد است.
چالش های پیش روی طالبان برای تطبیق ماستر پلان شهر کابل:
عوامل مختلفی وجود دارد که میتواند مانند چوبی لای چرخ روند اجرای ماستر پلان عمل کند و سرعت تطبیق آنرا کند یا حتی دچار انحراف نماید. کمبود بودجه برای پروژه های زیربنایی، مهاجرت گسترده و افزایش جمعیت شهری، نبود نظام شفاف حقوقی برای مالکیت زمین وکاهش همکاری های بین المللی در حوزه ی توسعه ی شهری از این دسته عوامل هستند.در کنار آن بخشی از شهروندان کابل نسبت به نحوه اجرای ماستر پلان نگرانیهایی دارند. این دغدغهها بیشتر به شیوه تطبیق، عدالت اجتماعی و پیامدهای اقتصادی آن مربوط میشود.
ترس از تخریب خانهها و بیسرنوشتی مالکیتها: یکی از بزرگترین نگرانیهای مردم، احتمال تخریب خانههایی است که خارج از چارچوب ماستر پلان ساخته شدهاند. بسیاری از خانوادهها سالها پیش در زمینهایی ساکن شدهاند که اسناد مالکیت شفاف ندارند. اجرای سختگیرانه طرح میتواند منجر به بیجاشدن خانوادهها شود، خسارات مالی سنگینی به مردم وارد کند و احساس ناامنی در مورد آینده محل سکونت ایجاد کند.
نبود شفافیت در تصمیمگیریها: برخی شهروندان نگراناند که اطلاعات کافی درباره جزئیات ماستر پلان مناطق تحت تأثیر و مراحل اجرایی آن در دسترس عموم قرار ندارد. نبود شفافیت میتواند باعث
شکلگیری شایعات و بیاعتمادی عمومی، افزایش نگرانی سرمایهگذاران خرد و احساس حذف مردم از روند تصمیمگیری شود.
فشار اقتصادی بر اقشار کمدرآمد: اجرای استانداردهای جدید ساختمانی ممکن است هزینههای اضافی برای مردم ایجاد کند. خانوادههای کمدرآمد نگراناند که توان مالی تطبیق با قوانین جدید را نداشته باشند،
مجبور به ترک مناطق شهری شوند یا فاصله طبقاتی در دسترسی به خدمات شهری بیشتر شود..
اجرای سلیقهای یا نابرابر قوانین: یکی دیگر از نگرانیها، احتمال اجرای نابرابر قانون در مناطق مختلف شهر است. برخی شهروندان بیم دارند که برخورد با تخلفات در همه مناطق یکسان نباشد،
نفوذ افراد قدرتمند باعث نادیده گرفتن برخی تخلفات شود و عدالت شهری به صورت کامل رعایت نشود.
کمرنگ بودن نقش مردم در روند اجرا: بسیاری از کارشناسان معتقدند که مشارکت شهروندان در موفقیت هر برنامه شهری حیاتی است. با این حال، شماری از مردم کابل احساس میکنند در فرآیند تصمیمگیری و اجرا نقش محدودی دارند. این موضوع میتواند حس تعلق به شهر را کاهش دهد،
همکاری شهروندان با نهادهای شهری را کمرنگ کند و روند اجرا را با چالشهای اجتماعی روبهرو سازد.
پیشنهادهایی برای اجرای عادلانه ماستر پلان شهری کابل
برای آنکه ماستر پلان شهری کابل بتواند به بهبود واقعی زندگی شهروندان منجر شود، نحوه اجرای آن باید بر پایه عدالت اجتماعی، شفافیت و مشارکت عمومی باشد. تجربه شهرهای در حال توسعه نشان میدهد که توجه به چند اصل کلیدی میتواند از تنشهای اجتماعی جلوگیری کرده و روند تطبیق را موفقتر سازد.
اطلاعرسانی شفاف و مستمر به شهروندان: نهادهای شهری میتوانند با نشر نقشههای توسعه شهری، برگزاری نشستهای محلی و استفاده از رسانهها مردم را از تغییرات احتمالی در مناطق مختلف آگاه سازند. شفافیت، اعتماد عمومی را افزایش میدهد و از شکلگیری شایعات جلوگیری میکند.
در نظر گرفتن راهحلهای جبرانی برای آسیبدیدگان: در مواردی که اجرای ماستر پلان منجر به تخریب خانهها یا جابهجایی خانوادهها میشود، لازم است برنامههای جبران خسارت عادلانه تدوین شود، گزینههای اسکان جایگزین فراهم گردد و از فشار ناگهانی اقتصادی بر خانوادهها جلوگیری شود.این رویکرد میتواند از بروز نارضایتیهای اجتماعی جلوگیری کند.
اجرای یکسان قانون در همه مناطق شهر: عدالت شهری زمانی محقق میشود که قوانین بدون تبعیض اجرا شوند. نظارت بر تطبیق ماستر پلان باید در تمام نواحی شهر یکسان باشد، تحت تأثیر نفوذ افراد یا گروهها قرار نگیرد و بر پایه معیارهای روشن و قانونی انجام شود. این موضوع نقش مهمی در افزایش اعتماد عمومی دارد.
مشارکت دادن متخصصان و نخبگان شهری: برای موفقیت ماستر پلان، استفاده از دیدگاههای مهندسان، معماران، جامعهشناسان شهری و دانشگاهیان ضروری است. تصمیمگیریهای کارشناسی میتواند از بروز خطاهای پرهزینه جلوگیری کند،کیفیت اجرای پروژهها را بالا ببرد و روند توسعه شهری را واقع بینانه ترسازد.
توجه ویژه به اقشار کمدرآمد: برنامهریزی شهری عادلانه باید نیازهای همه شهروندان را در نظر بگیرد. در اجرای ماستر پلان لازم است حمایتهای ویژه برای خانوادههای کمدرآمد در نظر گرفته شود، از افزایش هزینههای زندگی شهری جلوگیری شود و دسترسی برابر به خدمات شهری تضمین گردد.
اجرای مرحلهای و قابل ارزیابی: به جای اجرای ناگهانی و گسترده، تطبیق ماستر پلان میتواند بهصورت مرحلهای انجام شود تا فرصت ارزیابی و اصلاح وجود داشته باشد، فشار اجتماعی کاهش یابد و تجربههای هر مرحله به بهبود مراحل بعدی کمک کند.
جمع بندی
اجرای ماستر پلان شهری کابل در دوره جدید سیاسی-اجتماعی افغانستان، هم فرصتی برای ساماندهی شهر و هم چالشی بزرگ است. اگرچه نظارتهای رسمی وجود دارد و تلاشهایی برای تطبیق بهتر دیده میشود، اما نبود زیرساختهای کافی، اجرای سلیقهای، و مشکلات حقوقی و فنی هنوز از موانع اصلی هستند. برای اینکه ماستر پلان بهصورت واقعی تأثیرگذار باشد، لازم است تا همکاری گستردهتر با متخصصان شهری و جامعه مدنی برقرار شود؛ برنامههای توسعه زیرساختی تقویت گردد؛ و شهروندان در فرایند تصمیمگیری مشارکت فعال داشته باشند.
در نهایت، تجربه کابل میتواند نمونهای باشد برای سایر شهرهای در حال تحول که در شرایط پیچیده سیاسی و اقتصادی، چگونه میتوان برنامهریزی شهری را با اولویت عدالت، کیفیت زیست و انسجام اجتماعی پیش برد.
الهام قاسمی
