نیروی نظامی مدرن ایران
در تاریخ منازعات کمتر پیش آمده است که یک ائتلاف نظامی با برخورداری از برتری مطلق فناورانه، اطلاعاتی و لجستیکی، در دستیابی به اهداف اعلامشده خود ناکام بماند. بااینحال، جنگ ایالات متحده و اسرائیل علیه ایران دقیقا چنین وضعیتی را رقم زد. بهرغم اجرای موفقیتآمیز هزاران پرواز نظامی، انهدام زیرساختهای حیاتی، حذف فیزیکی شماری از فرماندهان ارشد نظامی و حتی به شهادت رساندن رهبر ایران، نتیجه نهایی جنگ نه تنها با اهداف از پیش تعیینشده فاصله داشت، بلکه به شکلی پارادوکسیکال به تقویت موقعیت منطقهای ایران انجامید.
این شکست راهبردی را نمیتوان صرفا با عوامل نظامی یا سیاسی متعارف تبیین کرد؛ بلکه نیازمند چارچوبی تحلیلی است که تمایز میان دو مفهوم بنیادین در علم مدیریت و تفکر راهبردی را به رسمیت بشناسد:«کارآمدی» و «اثربخشی».
در سطح کارامدی، عملیات نظامی واشنگتن و تلآویو واجد دقت، سرعت، هماهنگی تخنیکی و قدرت تخریبی بود. اهداف شناسایی شدند، طیارهها و موشکها به میدان آمدند، فرماندهان و مراکز نظامی مورد حمله قرار گرفتند و بخشی از زیرساختهای دفاعی، هوایی، موشکی و هستهای ایران آسیب دید.
اما پرسش اصلی این نیست که آیا عملیاتها درست اجرا شدند یا نه؛ پرسش این است که آیا این عملیاتها به هدف نهایی خود رسیدند؟ از منظر اثربخشی، پاسخ منفی است. جنگی که با هدف تضعیف بنیادی ایران، پایاندادن به توان موشکی، مهار کامل برنامه هستهای و حتی تغییر رفتار یا ساختار سیاسی جمهوری اسلامی آغاز شد، در نهایت نتوانست نتیجه راهبردی لازم را تولید کند. همین تناقض، قلب بحث ماست: جنگ میتواند از نظر عملیاتی موفق باشد، اما از نظر راهبردی ناکام بماند.
صورتبندی یک تناقض راهبردی
در دانش مدیریت و تفکر راهبردی، «کارآمدی» و «اثربخشی» دو مقوله متمایز اما مرتبطاند که خلط میان آنها میتواند به فاجعههای راهبردی بینجامد. پیتر دراکر، از پایهگذاران مدیریت مدرن، این تمایز را در صورتی موجز و دقیق چنین صورتبندی کرده است: «کارآمدی یعنی انجام درستِ کارها؛ اثربخشی یعنی انجام کارِ درست». این تعریف ساده اما ژرف، چارچوبی تحلیلی برای ارزیابی عملکرد سازمانها، دولتها و نیروهای نظامی فراهم میآورد.
مکتب کارامدی بر مصرف بهینه منابع، سرعت اجرا، دقت فنی، کاهش خطا و افزایش توان عملیاتی تمرکز دارد. اگر سامانه اطلاعاتی هدف را درست تشخیص دهد، اگر شبکه فرماندهی زمانبندی حمله را دقیق مدیریت کند و اگر تخریب فزیکی حاصل شود، کارامدی تحقق یافته است. در جنگ علیه ایران، امریکا و اسرائیل در این سطح توانستند قدرت تخریبی و ظرفیت تخنیکی خود را نشان دهند.
اما اثربخشی با پیامد نهایی، تغییر پایدار، تحقق هدف سیاسی و نسبت میان وسیله و غایت سنجیده میشود. ممکن است یک عملیات بمباران از نظر تخنیکی عالی باشد، اما اگر دشمن پس از آن همچنان موشک پرتاب کند، ساختار سیاسیاش باقی بماند، ذخایر حساسش حفظ شود و در افکار عمومی منطقه مشروعیت بیشتری پیدا کند، عملیات کارامد بوده اما اثربخش نبوده است. این همان تفاوت بنیادین میان موفقیت در میدان نبرد و موفقیت در جنگ است.
فارین پالیسی در تحلیلی با عنوان «ترامپ در جنگ ایران بازنده است» همین تمایز را برجسته ساخت: امریکا و اسرائیل در مقیاس تخریب، هزینههای سنگینی بر ایران تحمیل کردند، اما ایران صرفا با بقا، اختلال در اقتصاد جهانی و حفظ ظرفیتهای اصلی خود توانست دست بالاتری در سطح راهبردی پیدا کند. اهداف حداکثری ترامپ، از تغییر رژیم گرفته تا پایان توان موشکی و جلوگیری قطعی از ظرفیت هستهای ایران، تحقق نیافت.
خطای محاسباتی بنیادین: تصور ایران ضعیف
نخستین و مهمترین عامل شکست اثربخشی، خطای شناختی و تحلیلی در سطح فرماندهی عالی ائتلاف بود. سرتیپ علیمحمد نائینی، سخنگوی سپاه پاسداران، این نکته را چنین صورتبندی کرد:«دشمن خود قربانی جنگ شناختی خویش شد؛ یعنی به ایران ضعیفی که خود ساخته بود باور آورد و بر اساس آن باور عمل کرد». بهعبارت دیگر، دستگاه تحلیلی امریکا و اسرائیل، قدرت ایران را صرفا بر اساس شاخصهای مادی و قابل اندازهگیری، مانند تولید ناخالص داخلی، بودجه دفاعی و فناوریهای متعارف، ارزیابی کرد و از درک مولفههای نرم قدرت، از جمله انسجام اجتماعی، تابآوری مردمی و عمق ایدئولوژیک نظام بازماند.
این خطای تحلیلی، محصول سلطه پارادایم «کارآمدی محور» بر دستگاه برنامهریزی راهبردی ائتلاف بود. هنگامی که موفقیت صرفا با معیارهای کمی، تعداد اهداف منهدمشده، تلفات دشمن و درصد زیرساختهای تخریبشده سنجیده میشود، پرسش بنیادین «آیا این اقدامات به هدف کلان منتهی میشوند؟» به حاشیه رانده میشود.
ناهمخوانی الگوی فرماندهی
دومین ریشه ناکامی امریکا و اسرائیل، به عدم شناخت درست ساختار نیروی نظامی مدرن ایران باز میگردد. برای تبیین این نکته، باید سه مدل فرماندهی نظامی را از یکدیگر بازشناخت.
مدل نخست، فرماندهی متمرکز است که در آن تمامی تصمیمگیریها در رأس هرم قدرت صورت میگیرد و واحدهای عملیاتی صرفا مجری دستورات مافوقاند. مدل دوم، فرماندهی تمرکززداییشده است که در آن بخشی از اختیارات به سطوح میانی تفویض میشود، اما همچنان مرکزیت راهبردی حفظ میگردد. مدل سوم، فرماندهی توزیعیافته است که در آن ساختار به گونهای طراحی میشود که هر جزء، ظرفیت عملکرد مستقل در چارچوب اهداف کلی را داراست و هیچ نقطه مرکزی واحدی وجود ندارد که با انهدام آن، کل سیستم از کار بیفتد.
ایالات متحده و اسرائیل، عملیات خود را بر اساس مفروضه دشمن دارای فرماندهی متمرکز طراحی کردند. ترامپ و مشاوران راهبردی وی، با اتکا به تجربه موفق مداخله در ونزوئلا، گمان بردند که حذف رهبری ایران نیز نتیجه مشابهی در پی خواهد داشت. در ونزوئلا، سیستم حکومتی چنان بر محور شخص مادورو طراحی شده بود که با حذف او، تمام شبکه فرماندهی از هم گسیخت. اما ایران، ساختاری اساسا متفاوت دارد. اشتباه ترامپ این بود که برای نابودی یک سیستم متمرکز آماده شده بود، اما با یک سیستم موزاییکی و توزیعیافته روبهرو شد.
جمهوری اسلامی ایران دکترین دفاع موزاییکی را در طول دو دهه گذشته توسعه داده است. این دکترین که توسط سپاه پاسداران طراحی شده، ساختارهای فرماندهی، سامانههای تسلیحاتی و واحدهای عملیاتی را در پهنه وسیعی از خطوط جغرافیایی و سازمانی پراکنده میسازد تا عملیات نظامی حتی در شرایط حملات شدید نیز تداوم یابد.
در این ساختار، هر یک از ۳۱ استان ایران دارای مقر فرماندهی، ساختار فرماندهی و کنترل و زنجیره فرمان مستقل است و هر مرکز منطقهای میتواند به طور مستقل عملیات انجام دهد. به بیان استعاری، ایران به یک «موزاییک» از بخشهای نیمهخودمختار تبدیل شده که حتی اگر بخشی از آن تخریب شود، کل تصویر همچنان قابل بازشناسی و عملکرد است.
وجه دیگری از ساختار توزیعیافته ایران که مستقیما اثربخشی عملیات ائتلاف را خنثی کرد، پراکندگی جغرافیایی و سازمانی زرادخانه موشکی کشور است. موشکهای ایران در سراسر نقاط کشور پخش شدهاند و هیچ مکان مشخصی وجود ندارد که ترامپ بتواند آن را هدف قرار دهد و تمامی توان موشکی ایران را نابود سازد. این تسلیحات در شبکهای از پایگاههای زیرزمینی، سیلوهای متحرک و تأسیسات استتارشده نگهداری میشوند که شناسایی و انهدام همه آنها عملا ناممکن است.
در این چارچوب، میتوان گفت ارتش و سپاه ایران از منظر معماری بقا، پراکندگی عملیاتی و فرماندهی توزیعیافته، از نمونههای بسیار مدرن سازمان نظامی در جهان معاصراند. مدرنبودن در اینجا به معنای داشتن پیشرفتهترین هواپیما یا ناو نیست؛ بلکه به معنای طراحی ساختاری است که در برابر شوک، حذف رهبر، بمباران پایگاه و جنگ روانی دوام میآورد. یک نیروی نظامی مدرن فقط آن نیست که ابزار پیشرفته دارد؛ آن است که مفهوم بقا، جانشینی، پراکندگی، شبکهسازی و بازسازی سریع را در دکترین خود جای داده باشد.
سید حکیم بینش
