سفر ملا محمد یعقوب به روسیه
در اواخر ماه می سال ۲۰۲۶، ملا محمد یعقوب مجاهد، سرپرست وزارت دفاع امارت اسلامی افغانستان، برای اشتراک در کنفرانس بینالمللی امنیتی مسکو راهی روسیه شد. این نخستین سفر رسمی او به روسیه در جایگاه وزیر دفاع بود؛ سفری که در ظاهر بخشی از روابط عادی میان کابل و مسکو به نظر میرسید، اما در عمل پیامهای مهم سیاسی و امنیتی را در خود نهفته داشت.
اهمیت سفر ملا محمد یعقوب تنها به حضور یک مقام بلندپایه افغان در روسیه محدود نمیشود. زمان انجام این سفر، سطح دیدارها و توافقاتی که در حاشیه آن صورت گرفت، نشان میدهد که روابط میان امارت اسلامی و روسیه وارد مرحله تازهای شده است. اگر چند سال پیش نام طالبان در نشستهای امنیتی منطقه بیشتر در کنار نگرانیها و تهدیدها مطرح میشد، امروز یکی از ارشدترین مقامهای این حکومت در مهمترین نشست امنیتی روسیه حضور پیدا میکند و درباره همکاریهای آینده گفتوگو مینماید.
این تحول نشان میدهد که نگاه مسکو نسبت به افغانستان و امارت اسلامی نسبت به گذشته دگرگون شده است.
سفر ملا محمد یعقوب به مسکو؛ روسیه چگونه به این نقطه رسید؟
برای فهم اهمیت سفر ملا محمد یعقوب، باید به روند چند سال گذشته نگاه کرد. روسیه برای مدتهای طولانی افغانستان را بیشتر از زاویه تهدیدهای امنیتی ارزیابی میکرد. نگرانی از گسترش افراطگرایی، قاچاق مواد مخدر و سرایت ناامنی به جمهوریهای آسیای میانه، از جمله مواردی بود که همواره در محاسبات امنیتی مسکو جایگاه ویژه داشت.
اما در سالهای پایانی جمهوریت، برداشت روسیه به تدریج تغییر کرد. مقامهای روسی به این نتیجه رسیده بودند که حکومت مورد حمایت غرب، با وجود هزینههای هنگفت و حضور گسترده نیروهای خارجی، نتوانسته است ثبات پایدار را در افغانستان تأمین کند. همزمان، ظهور و گسترش فعالیت داعش خراسان به یک نگرانی جدی برای روسیه و متحدانش در آسیای میانه تبدیل شد.
در چنین شرایطی، مسکو به این جمعبندی رسید که طالبان برخلاف بسیاری از گروههای مسلح منطقه، یک جریان بومی است که اهداف آن بیشتر در داخل افغانستان تعریف میشود و میتواند در برابر گروههایی چون داعش خراسان نقش بازدارنده ایفا کند. به همین دلیل، تماسهای روسیه با طالبان سالها پیش از سقوط جمهوریت آغاز شد و پس از تحولات سال ۲۰۲۱ وارد مرحله تازهای گردید.
سفر ملا محمد یعقوب در واقع ادامه همین مسیر است؛ مسیری که در آن روسیه از سیاست انتظار و احتیاط عبور کرده و به سوی تعامل و همکاری عملی با امارت اسلامی حرکت نموده است.
چرا شخص ملا محمد یعقوب برای مسکو اهمیت دارد؟
اهمیت این سفر تنها به جایگاه ملا محمد یعقوب به عنوان سرپرست وزارت دفاع برنمیگردد. او یکی از چهرههای بانفوذ در ساختار رهبری امارت اسلامی به شمار میرود و در بسیاری از تصمیمگیریهای مهم امنیتی و نظامی نقش برجسته دارد
از سوی دیگر، ملا یعقوب فرزند ملا محمد عمر، بنیانگذار امارت اسلامی افغانستان است. در ساختار طالبان، ملا عمر تنها یک رهبر پیشین نیست، بلکه شخصیتی است که مشروعیت تاریخی و هویت سیاسی این جنبش با نام او گره خورده است. به همین دلیل، دعوت از ملا یعقوب را میتوان فراتر از دعوت یک وزیر دفاع دانست.
در واقع، روسیه با دعوت از او این پیام را ارسال میکند که خواهان تعامل مستقیم با چهرههایی است که در مرکز قدرت و تصمیمگیری امارت اسلامی قرار دارند. این مسئله نشان میدهد که مسکو روابط خود با کابل را به سطحی فراتر از تماسهای معمول دیپلماتیک ارتقا داده است.
توافق نظامی؛ نشانهای از افزایش اعتماد
یکی از مهمترین نتایج سفر ملا محمد یعقوب به روسیه، امضای توافق همکاری نظامی و تخنیکی میان افغانستان و روسیه بود. هرچند جزئیات کامل این توافق هنوز همگانی نشده است، اما اصل امضای آن از اهمیت ویژه برخوردار است. در روابط میان کشورها، همکاریهای نظامی معمولاً زمانی شکل میگیرد که سطحی از اعتماد متقابل به وجود آمده باشد. از همین رو، این توافق را نمیتوان یک اقدام نمادین یا تشریفاتی دانست.
امضای چنین سندی نشان میدهد که روابط کابل و مسکو از مرحله گفتگو و تبادل دیدگاه عبور کرده و به مرحله همکاری عملی رسیده است. همکاری در عرصههای امنیتی، مبارزه با تروریزم، آموزش نیروها و تبادل تجربیات نظامی میتواند بخشی از این روند باشد.
این تحول همچنین بیانگر آن است که روسیه ثبات افغانستان را بخشی از امنیت منطقهای خود میداند و آماده است برای حفظ این ثبات، همکاریهای گستردهتری با حکومت کنونی افغانستان داشته باشد.
افغانستان؛ از یک نگرانی امنیتی تا بخشی از راهحل
شاید مهمترین پیام سفر ملا محمد یعقوب همین باشد. برای سالهای متمادی، افغانستان در نشستها و محافل منطقهای به عنوان منبع بیثباتی و تهدید امنیتی مطرح میشد. اما امروز شرایط تا اندازهای تغییر کرده است. دعوت رسمی وزیر دفاع امارت اسلامی به یک نشست مهم امنیتی و تأکید مقامهای روسی بر گسترش همکاریها، نشان میدهد که دستکم بخشی از قدرتهای منطقهای دیگر افغانستان را صرفاً یک مشکل امنیتی نمیبینند.
اظهارات سرگئی شویگو، دبیر شورای امنیت روسیه، درباره ایجاد «شراکت همهجانبه» با حکومت افغانستان نیز در همین چارچوب قابل تحلیل است. استفاده از چنین ادبیاتی نشان میدهد که مسکو افغانستان را تنها یک پرونده امنیتی نمیداند، بلکه آن را بخشی از راهبرد منطقهای خود تلقی میکند.
به بیان دیگر، روسیه به این نتیجه رسیده است که مبارزه با داعش خراسان، تأمین امنیت آسیای میانه و جلوگیری از گسترش بیثباتی در منطقه، بدون تعامل نزدیک با حکومت حاکم در کابل ممکن نیست.
نتیجه گیری
سفر ملا محمد یعقوب به مسکو بیش از آنکه یک رویداد دیپلماتیک باشد، بازتاب یک تغییر بزرگ در معادلات منطقهای است. روسیه کشوری است که در دهههای گذشته طالبان را از منظر تهدیدهای امنیتی مینگریست، اما امروز از همکاری، توافق نظامی و شراکت با حکومت افغانستان سخن میگوید.
اهمیت اصلی این سفر در همین تغییر نهفته است. مسکو پس از سالها ارزیابی تحولات افغانستان به این جمعبندی رسیده که ثبات این کشور و امنیت آسیای میانه بدون تعامل با امارت اسلامی قابل تأمین نیست. به همین دلیل، سیاست روسیه از مدیریت تهدید به سمت همکاری با قدرت حاکم در کابل تغییر یافته است.
هرچند هنوز نمیتوان از شکلگیری یک اتحاد راهبردی کامل میان دو طرف سخن گفت، اما روند رویدادهای اخیر نشان میدهد که روابط کابل و مسکو از مرحله تماسهای محدود سیاسی عبور کرده و وارد مرحلهای شده است که در آن همکاریهای امنیتی و منافع مشترک نقش تعیینکننده دارند.
از این منظر، سفر ملا محمد یعقوب تنها یک سفر رسمی نبود؛ بلکه نشانهای از جایگاه رو به رشد امارت اسلامی در محاسبات قدرتهای منطقهای و آغاز فصل تازهای در روابط افغانستان و روسیه به شمار میرود.
زهرا هاشمی
