آینده امنیت منطقه
گزارشهای تازه از ولسوالی کامدیش ولایت نورستان، بار دیگر توجهها را به وضعیت امنیتی در امتداد مرز افغانستان و پاکستان جلب کرده است. آریانا نیوز به نقل از منابع خود گزارش داده است که یک طرح مشترک میان ملیشههای پاکستانی و افراد داعش برای عبور از خط فرضی دیورند و ایجاد ناامنی در بخشهایی از کامدیش خنثی شده است.
بر اساس این گزارش، در جریان عملیات نیروهای افغانستان شماری از افراد وابسته به این گروه کشته، زخمی یا بازداشت شدهاند. آریانا نیوز همچنین گزارش داده است که شماری از افراد باقیمانده پس از عملیات به آن سوی خط فرضی دیورند و مراکز ملیشههای پاکستانی عقبنشینی کردهاند.
این گزارش در شرایطی منتشر میشود که روابط میان افغانستان و پاکستان در ماههای اخیر با افزایش تنشهای امنیتی همراه بوده است. هر دو طرف یکدیگر را به حمایت از گروههای مسلح و فراهمکردن زمینه فعالیت آنان متهم کردهاند و مناطق مرزی بارها شاهد درگیری بودهاند.
اهمیت این رویداد زمانی بیشتر میشود که نام داعش در کنار ملیشههای پاکستانی مطرح شده است. داعش خراسان طی سالهای گذشته یکی از گروههای مسلح فعال در افغانستان بوده و حملات خونینی را در این کشور انجام داده است.
گزارشهای سازمان ملل نیز نشان میدهد که داعش خراسان همچنان ظرفیت عملیاتی خود را حفظ کرده و تلاش دارد فعالیتهایش را فراتر از مرزهای افغانستان گسترش دهد. از این رو، هرگونه گزارش درباره انتقال افراد وابسته به این گروه از یک سوی مرز به سوی دیگر، تنها یک رویداد محلی نیست و میتواند پیامدهای منطقهای داشته باشد.
استفاده ابزاری از داعش؛ چیزی که بار دیگر نام پاکستان را مطرح میکند
گزارش آریانا نیوز درباره کامدیش، یک ادعای جدی را مطرح میکند: اینکه ملیشههای پاکستانی در انتقال یا حمایت از افراد داعش برای ورود به خاک افغانستان نقش داشتهاند. بر اساس این روایت، هدف این افراد ایجاد ناامنی در بخشهایی از ولسوالی کامدیش بوده است.
وزارت دفاع افغانستان نیز در گزارشی درباره این عملیات اعلام کرده است که شماری از افراد مسلح کشته و تعدادی دیگر بازداشت شدهاند. مقامهای افغانستان همچنین گفتهاند که برخی از افراد باقیمانده به سوی مراکز ملیشههای پاکستانی در آن سوی خط دیورند عقبنشینی کردهاند.
این ادعا در صورتی که به شکل مستقل تأیید شود، پرسشهای جدی درباره سیاست امنیتی پاکستان در قبال افغانستان ایجاد خواهد کرد. استفاده از گروههای مسلح برای واردکردن فشار بر یک کشور همسایه، روشی است که در صورت گسترش، میتواند پیامدهای امنیتی فراتر از هدف اولیه خود ایجاد کند.
با این حال، میان گزارش یک رسانه یا ادعای یک طرف درگیر و اثبات یک سیاست رسمی دولتی فاصله وجود دارد. شواهد مستقلی که به صورت قطعی نشان دهد دولت پاکستان به داعش دستور ایجاد ناامنی در افغانستان را داده است، در منابع بررسیشده منتشر نشده است. بنابراین، نقش پاکستان در این رویداد باید در چارچوب همان ادعاهای مطرحشده از سوی منابع افغانستان بررسی شود.
اما سابقه چند دهه اخیر منطقه نشان داده است که استفاده از گروههای مسلح در رقابتهای امنیتی میان کشورها، میتواند پیامدهای پیشبینیناپذیری داشته باشد. گروههایی مانند داعش، برخلاف نیروهای منظم، اهداف ایدئولوژیک و شبکههای مستقل خود را دارند و پس از تقویت، الزاماً در چارچوب منافع بازیگری که از آنان استفاده کرده حرکت نمیکنند. پاکستان در این حوزه دارای سابقه پررنگ است و از گروههای متعددی در گذشته علیه افغانستان استفاده کرده است؛ گروههایی همچون داعش و لشکر طیبه از مهمترینها به شمار میروند.
از همین رو، اگر گزارش کامدیش در آینده با شواهد مستقل تأیید شود، موضوع تنها به یک عملیات مرزی محدود نخواهد بود. چنین رویدادی میتواند نمونهای از پیوند میان ناامنی مرزی، رقابت افغانستان و پاکستان و فعالیت گروههای فراملی مانند داعش باشد؛ پیوندی که در نهایت امنیت تمام منطقه را تحت تأثیر قرار میدهد.
خطر داعش برای افغانستان؛ دشمنی که از مرزهای داخلی فراتر رفته است
داعش خراسان برای افغانستان یک تهدید امنیتی جدی است. این گروه در سالهای گذشته مسئولیت شماری از حملات مرگبار را بر عهده گرفته و تلاش کرده است با هدف قرار دادن غیرنظامیان، مقامهای حکومت طالبان، اقلیتهای مذهبی و تأسیسات عمومی، فضای ناامنی ایجاد کند.
گزارشهای شورای امنیت سازمان ملل نیز نشان میدهد که داعش خراسان با وجود فشارهای امنیتی، همچنان ظرفیت انجام عملیات را حفظ کرده است. این گروه در کنار فعالیتهای داخل افغانستان، تلاش کرده است شبکههای خود را در بیرون از این کشور نیز توسعه دهد.
برای حکومت طالبان، داعش یک تهدید متفاوت با بسیاری از گروههای مسلح دیگر است. طالبان این گروه را دشمن خود میداند و در سالهای گذشته عملیاتهایی را علیه اعضای داعش انجام داده است. در مقابل، داعش نیز حکومت طالبان را هدف حملات خود قرار داده و مشروعیت آن را رد کرده است.
این وضعیت باعث شده است که مبارزه با داعش برای طالبان تنها مسئله کنترل امنیت داخلی نباشد. اگر جنگجویان داعش بتوانند از خارج وارد افغانستان شوند یا از مناطق مرزی برای سازماندهی استفاده کنند، مقابله با آنان به یک مسئله فرامرزی تبدیل خواهد شد.
یکی دیگر از نگرانیها، ظرفیت داعش برای جذب نیرو از کشورهای مختلف است. گزارشهای سازمان ملل و دیگر نهادهای بینالمللی نشان دادهاند که داعش خراسان تلاش کرده است افراد بیشتری را از آسیای مرکزی و دیگر مناطق جذب کند و از افغانستان به عنوان بخشی از شبکه عملیاتی خود استفاده کند.
به همین دلیل، هرگونه تلاش برای ورود افراد داعش از مرز افغانستان و پاکستان میتواند پیامدهایی فراتر از یک حمله محدود داشته باشد. چنین حرکتی، در صورت اثبات، میتواند مسیرهای تازهای برای انتقال نیرو و سلاح ایجاد کند و تلاشهای امنیتی افغانستان و کشورهای منطقه را با چالش بیشتری روبهرو سازد.
زنگ خطر برای منطقه؛ داعش دیگر یک مسئله صرفاً افغانستانی نیست
تهدید داعش خراسان سالهاست که از مرزهای افغانستان فراتر رفته است. کشورهای آسیای مرکزی، پاکستان و دیگر کشورهای منطقه درباره احتمال گسترش فعالیت گروههای تروریستی از خاک افغانستان ابراز نگرانی کردهاند.
تاجیکستان و ازبکستان در سالهای گذشته تدابیر امنیتی خود در امتداد مرز افغانستان را افزایش دادهاند. نگرانی اصلی این کشورها آن است که گروههای مسلح بتوانند از مناطق مرزی برای انتقال نیرو، تبلیغات، آموزش یا طراحی حملات استفاده کنند.
پاکستان نیز با وجود اتهامهایی که از سوی افغانستان علیه آن مطرح میشود، خود با تهدید داعش خراسان روبهرو است. این گروه در پاکستان نیز حملاتی انجام داده و شماری از شهروندان و نیروهای امنیتی این کشور را هدف قرار داده است.
همین موضوع نشان میدهد که فعالیت گروههای فراملی مانند داعش نمیتواند در چارچوب رقابت میان دو کشور تعریف شود. اگر چنین گروههایی در منازعات منطقهای تقویت شوند، ممکن است در مرحله بعدی همان گروهها علیه بازیگرانی فعالیت کنند که پیشتر از فضای موجود برای اهداف خود استفاده کردهاند.
از این منظر، حادثه کامدیش باید برای کشورهای منطقه نیز یک هشدار باشد. اگر گزارش درباره ورود افراد داعش از آن سوی دیورند تأیید شود، نشان خواهد داد که مسیرهای مرزی میتوانند همچنان برای جابهجایی گروههای مسلح مورد استفاده قرار گیرند.
راهحل چنین تهدیدی نیز صرفاً نظامی نیست. همکاریهای امنیتی میان کشورهای منطقه، تبادل اطلاعات درباره شبکههای تروریستی، کنترل مسیرهای انتقال جنگجویان و جلوگیری از منابع مالی گروههای افراطی، بخش مهمی از مقابله با این تهدید را تشکیل میدهد.
جمعبندی آینده امنیت منطقه؛ بازی با گروههای مسلح و هزینهای که میتواند به منطقه برسد
حادثه کامدیش بار دیگر نشان میدهد که امنیت افغانستان به تحولات آن سوی مرزهای این کشور نیز وابسته است. گزارش آریانا نیوز درباره همکاری ملیشههای پاکستانی و افراد داعش، در صورت تأیید مستقل، میتواند ابعاد تازهای از وضعیت امنیتی در امتداد خط دیورند را آشکار کند.
در این میان، سیاست پاکستان در قبال افغانستان یکی از مسائل اصلی است که نیازمند بررسی دقیق است. افغانستان بارها پاکستان را به حمایت از گروههای مسلح متهم کرده و اسلامآباد نیز اتهامهای مشابهی علیه افغانستان مطرح کرده است. استمرار این فضای اتهام، بدون سازوکارهای مستقل برای بررسی ادعاها، تنها به افزایش بیاعتمادی میان دو کشور منجر میشود.
اما اگر استفاده از گروههای مسلح در رقابتهای منطقهای به یک روش معمول تبدیل شود، خطر آن تنها متوجه افغانستان نخواهد بود. گروههایی مانند داعش اهداف خاص خود را دنبال میکنند و ظرفیت فعالیت آنان میتواند از جغرافیای اولیه درگیری فراتر رود.
افغانستان در چنین شرایطی با دو مسئله همزمان روبهرو است؛ از یک سو باید در برابر فعالیت داعش مقابله کند و از سوی دیگر، باید مانع استفاده از مرزهای خود برای انتقال نیرو و سلاح شود. این امر نیازمند کنترل مؤثرتر مرزها و همکاری امنیتی با کشورهای منطقه است.
برای پاکستان نیز مسئله به همین اندازه پیچیده است. حتی اگر اتهام مطرحشده درباره کامدیش ثابت نشود، تجربه سالهای گذشته نشان داده است که داعش خراسان میتواند برای خود پاکستان نیز تهدید ایجاد کند. مرز میان استفاده از یک گروه برای فشار بر رقیب و تبدیلشدن همان گروه به تهدیدی علیه خود، همیشه روشن نیست.
کامدیش بنابراین تنها نام یک ولسوالی در نورستان نیست؛ بلکه نقطهای است که در آن چند بحران به یکدیگر میرسند: منازعه افغانستان و پاکستان، فعالیت گروههای فراملی، نگرانی درباره مرزها و رقابتهای امنیتی منطقه. اگر ادعاهای مطرحشده درباره این رویداد تأیید شوند، کشورهای منطقه ناگزیر خواهند بود پیامدهای استفاده از گروههای نیابتی را جدیتر بررسی کنند؛ زیرا داعش گروهی نیست که بتوان خطر آن را در مرزهای یک کشور متوقف کرد.
مجتبی همت
