نوراحمد اسلامجار، والی ولایت هرات، به تازگی اعلام کرده است که کار پروژه انتقال گاز تاپی در این ولایت تا دو ماه دیگر تکمیل و برای بهرهبرداری سپرده خواهد شد. او از صاحبان کارخانهها و باشندگان هرات خواسته است که از هماکنون برای استفاده از گاز تاپی آماده شوند و زمینههای لازم برای آغاز روند لولهکشی گاز را فراهم کنند.
این خبر در شرایطی اهمیت بیشتری پیدا میکند که هرات یکی از مهمترین مراکز صنعتی و تجاری افغانستان است و بخش قابل توجهی از فعالیتهای تولیدی آن به انرژی وابسته است. دسترسی به یک منبع انرژی پایدار و نسبتاً ارزان میتواند هزینه تولید را کاهش دهد، ظرفیت کارخانهها را افزایش دهد و زمینه ورود سرمایههای تازه را فراهم سازد. به همین دلیل، رسیدن گاز تاپی به هرات را میتوان یک خبر خوش برای مردم هرات و یک فرصت مهم برای اقتصاد افغانستان دانست.
تاپی نیز در اصل تنها یک پروژه انتقال گاز نیست. این خط لوله قرار است گاز ترکمنستان را از مسیر افغانستان به پاکستان و هند منتقل کند و افغانستان را در مرکز یکی از مهمترین دهلیزهای انرژی منطقه قرار دهد. ظرفیت سالانه این خط لوله ۳۳ میلیارد متر مکعب گاز پیشبینی شده که ۵ میلیارد متر مکعب آن برای مصرف افغانستان اختصاص خواهد یافت. تعیین نرخ گاز نیز در حال حاضر میان افغانستان و ترکمنستان در حال مذاکره است.
اکنون که بخش مهمی از پروژه تاپی در هرات به مرحله تکمیل نزدیک شده، مسئله اصلی دیگر فقط رسیدن گاز نیست، بلکه چگونگی تبدیل این انرژی به صنعت، اشتغال، سرمایهگذاری و رشد اقتصادی است. پرسش اساسی این است که گاز تاپی چگونه میتواند هرات را از یک مرکز تجاری به یکی از قطبهای مهم صنعتی افغانستان تبدیل کند و رسیدن آن به هرات چه نقشی در آینده بزرگتر این پروژه در افغانستان و منطقه خواهد داشت؟
تاپی و جایگاه افغانستان در دهلیز انرژی منطقه
پروژه تاپی یکی از مهمترین طرحهای انرژی در آسیای مرکزی و جنوبی است که هدف اصلی آن انتقال گاز ترکمنستان به بازارهای افغانستان، پاکستان و هند است. نام تاپی نیز از حروف نخست نام چهار کشور ترکمنستان، افغانستان، پاکستان و هند گرفته شده است.
این خط لوله در صورت تکمیل مسیر پیشبینیشده، از میدان گازی گالکینیش ترکمنستان حرکت کرده و پس از ورود به افغانستان از مسیر هرات، فراه، نیمروز، هلمند و قندهار به سمت پاکستان ادامه خواهد یافت. سپس خط لوله از کویته و ملتان عبور کرده و به فضیلکا در ایالت پنجاب هند خواهد رسید.
اهمیت این مسیر برای افغانستان در موقعیت جغرافیایی کشور نهفته است. افغانستان میان منابع بزرگ گاز آسیای مرکزی و بازارهای بزرگ مصرف انرژی در آسیای جنوبی قرار گرفته است. تاپی میتواند این موقعیت جغرافیایی را از یک امتیاز طبیعی به یک فرصت اقتصادی تبدیل کند.
ظرفیت انتقال سالانه تاپی ۳۳ میلیارد متر مکعب گاز است و افغانستان بر اساس تعهدات موجود، سالانه ۵ میلیارد متر مکعب از این گاز را برای مصرف داخلی دریافت خواهد کرد. این میزان میتواند در صورت ایجاد شبکه توزیع مناسب، بخش مهمی از نیازهای انرژی صنایع و شهرهای مسیر پروژه را تأمین کند.
از همینرو باید تفاوت میان یک پروژه عبوری و یک پروژه توسعهای را درک کرد. اگر تاپی تنها از خاک افغانستان عبور کند، سود افغانستان عمدتاً در حوزه ترانزیت و درآمدهای مرتبط با آن محدود خواهد شد. اما اگر گاز در داخل افغانستان به صنعت، نیروگاه، شهرکهای صنعتی و شبکههای انرژی وصل شود، ارزش اقتصادی پروژه چند برابر خواهد شد.
به همین دلیل، رسیدن تاپی به هرات اهمیت ویژه دارد. زیرا هرات دروازه غربی افغانستان و یکی از مهمترین مراکز صنعتی کشور است. چنانچه این ولایت از یکسو به ترکمنستان نزدیک است و از سوی دیگر با ایران و مسیرهای تجاری منطقه ارتباط دارد. ترکیب این موقعیت جغرافیایی با انرژی پایدار میتواند زمینه شکلگیری یک مرکز صنعتی بزرگ را فراهم کند.
در حال حاضر نیز روند اجرایی پروژه با حضور گسترده نیروی انسانی و تجهیزات تخصصی پیش میرود. حدود ۷۰۰ متخصص ترکمنستانی و بیش از ۳۰۰ دستگاه ماشینآلات تخصصی در روند پیشبرد این پروژه مشارکت دارند. این حجم از نیروی تخصصی و تجهیزات نشان میدهد که پروژه وارد مرحلهای عملیاتی شده و دیگر صرفاً یک طرح در سطح توافقهای سیاسی و اقتصادی نیست.
از این منظر، سخنان والی هرات درباره تکمیل پروژه تا دو ماه دیگر اهمیت خاص دارد. اگر این وعده عملی شود، هرات میتواند نخستین مرکز بزرگ شهری در افغانستان باشد که از ظرفیت گاز تاپی برای توسعه فعالیتهای اقتصادی خود بهره میگیرد.
گاز هرات و فرصتی برای جهش صنعتی افغانستان
رسیدن گاز به هرات زمانی اهمیت واقعی خود را نشان میدهد که این انرژی به چرخه تولید وارد شود. صنعت بدون انرژی پایدار نمیتواند رقابتپذیر باشد و کارخانهای که بخش بزرگی از هزینه خود را صرف تأمین سوخت کند، توان محدودی برای توسعه و رقابت در بازار خواهد داشت. به همين دليل، گاز طبیعی از این جهت برای صنعت اهمیت ویژه دارد که میتواند منبعی نسبتاً ارزان و همواره قابل دسترس برای واحدهای تولیدی باشد. در نتیجه کاهش هزینه انرژی میتواند هزینه نهایی تولید را پایین آورده و زمینه افزایش ظرفیت کارخانهها را فراهم کند.
این تحول برای هرات که دارای شهرکهای صنعتی و واحدهای تولیدی متعدد است، میتواند یک تغییر مهم باشد. کارخانههایی که امروز با هزینه بلند انرژی فعالیت میکنند، در صورت دسترسی مناسب به گاز میتوانند ظرفیت تولید خود را افزایش دهند. در کنار آن، کارخانههای جدید نیز میتوانند با هزینه انرژی قابل پیشبینیتر وارد بازار شوند.
این وضعیت به صورت طبیعی میتواند سرمایهگذاری را نیز تحریک کند. سرمایهگذار پیش از ورود به یک پروژه صنعتی به مجموعهای از عوامل از جمله امنیت، بازار، حملونقل، نیروی انسانی و انرژی توجه میکند. اگر دسترسی به انرژی پایدار تضمین شود، یکی از مهمترین ریسکهای تولید کاهش پیدا خواهد کرد.
از همین رو انتظار میرود تکمیل تاپی در هرات زمینه ورود سرمایهگذاران جدید داخلی و خارجی را فراهم کند. سرمایهای که به دنبال انرژی ارزان و بازار مناسب است، میتواند به سمت صنایعی حرکت کند که تاکنون به دلیل هزینه بالای انرژی امکان توسعه نداشتهاند.
پیامد مهم دیگر این تحول، اشتغالزایی خواهد بود. خود پروژه تاپی در مرحله ساخت به نیروی انسانی نیاز دارد، اما اثر بزرگتر آن میتواند در صنایعی ایجاد شود که پس از رسیدن گاز در اطراف این زیرساخت شکل میگیرند. افزایش تولید به معنای افزایش تقاضا برای کارگر، تکنسین، اينجينر، درایور، خدمات ترانسپورت و دهها فعالیت اقتصادی دیگر است.
از این منظر، گاز میتواند یک زنجیره اقتصادی ایجاد کند که از خط لوله آغاز شده و به کارخانه، بازار، اشتغال و درآمد خانوارها برسد. با این حال، رسیدن گاز به هرات به خودی خود توسعه صنعتی را تضمین نمیکند. دولت باید همزمان شبکه توزیع گاز را توسعه دهد، زیرساختهای شهرکهای صنعتی را تقویت کند، روند سرمایهگذاری را آسان سازد و برای کارخانههایی که قصد استفاده از گاز را دارند، سازوکار روشن و قابل پیشبینی ایجاد کند.
مسئله قیمت نیز در این میان بسیار مهم است. مذاکرات افغانستان و ترکمنستان درباره نرخ گاز همچنان ادامه دارد. هر اندازه قیمت نهایی برای مصرفکنندگان صنعتی مناسبتر و قابل پیشبینیتر باشد، امکان استفاده گستردهتر کارخانهها از این انرژی افزایش خواهد یافت.
بنابراین، مرحله بعد از رسیدن گاز به هرات شاید از خود رسیدن خط لوله مهمتر باشد. افغانستان باید بتواند انرژی واردشده را به ظرفیت تولید تبدیل کند. اگر این مرحله درست مدیریت شود، هرات میتواند به یکی از مهمترین قطبهای صنعتی کشور تبدیل شود و نقش اقتصادی آن از تجارت و ترانزیت به تولید و صادرات نیز گسترش پیدا کند.
از هرات تا پاکستان، آیندهای بزرگتر برای تاپی
تکمیل بخش هرات تاپی را نباید پایان پروژه تاپی دانست. برعکس، رسیدن گاز به این ولایت میتواند آغاز مرحلهای باشد که پروژه را به سمت جنوب افغانستان و سپس پاکستان نزدیکتر میکند. پس از هرات، مسیر تاپی از ولایتهای نیمروز و قندهار عبور خواهد کرد. به این ترتیب، در صورت پیشرفت مراحل بعدی، نیمروز و قندهار نیز به جمع مناطق افغانستانی بهرهمند از گاز پروژه خواهند پیوست. این موضوع میتواند ظرفیت اقتصادی جنوب و جنوبغرب افغانستان را نیز دگرگون کند.
اهمیت ادامه مسیر از آنجا ناشی میشود که مقصد اصلی تاپی تنها افغانستان نیست. پاکستان و هند دو بازار بزرگ انرژی در جنوب آسیا استند و پاکستان به دلیل نیاز روزافزون به انرژی، انگیزه زیادی برای دسترسی به منابع گاز جدید دارد.
ترکمنستان نیز برای صادرات گاز خود به بازارهای متنوع نیاز دارد. بنابراین، منافع ترکمنستان و پاکستان در تکمیل مسیر تاپی تا حد زیادی با یکدیگر همجهت است و افغانستان نیز میتواند از این همگرایی اقتصادی بهره ببرد.
رشید مردوف، وزیر خارجه ترکمنستان، پس از سفر اخیر خود به افغانستان بر ادامه ساخت خط لوله تاپی به سمت پاکستان تأکید کرده است. این موضع اهمیت زیادی دارد، زیرا نشان میدهد ترکمنستان همچنان تکمیل مسیر جنوبی تاپی را یکی از اهداف مهم اقتصادی و منطقهای خود میداند.
اگر بخش هرات با موفقیت تکمیل و وارد مرحله بهرهبرداری شود، میتواند اعتماد سرمایهگذاران و کشورهای دخیل در پروژه را افزایش دهد. در واقع، هر کیلومتر خط لوله که با موفقیت ساخته و بهرهبرداری شود، ریسک ادامه پروژه را کاهش میدهد و انگیزه برای تکمیل مراحل بعدی را افزایش میدهد.
از نگاه افغانستان، این مسئله یک فرصت تاریخی است. کشور میتواند همزمان سه نقش را در پروژه ایفا کند. نخست مصرفکننده بخشی از گاز باشد، دوم مسیر انتقال انرژی به جنوب آسیا باشد و سوم از ایجاد صنایع و فعالیتهای اقتصادی در امتداد خط لوله سود ببرد.
در صورت تحقق این سناریو، تاپی میتواند اشتغال، رشد اقتصادی و در نهایت بخشی از مسیر خودکفایی اقتصادی افغانستان را فراهم کند. هرات در این میان میتواند نخستین حلقه این زنجیره باشد و نیمروز و قندهار نیز در مراحل بعدی به آن متصل شوند.
اما تحقق این فرصت به سیاستگذاری درست وابسته است. افغانستان نباید به درآمد ترانزیتی پروژه بسنده کند. مهمتر از عبور گاز، استفاده از گاز برای تولید ارزش افزوده در داخل کشور است. ایجاد کارخانهها، توسعه شهرکهای صنعتی، تولید برق، گسترش شبکه انرژی و حمایت از سرمایهگذاری میتواند سهم واقعی افغانستان از تاپی را افزایش دهد.
به همین دلیل، خبر تکمیل پروژه در هرات را باید فراتر از رسیدن یک خط لوله به یک شهر دید. این رویداد میتواند نخستین حلقه یک زنجیره بزرگ اقتصادی باشد که از گاز ترکمنستان آغاز شده و به صنعت هرات، اقتصاد افغانستان و در نهایت بازارهای بزرگ پاکستان و هند متصل میشود.
اگر این مسیر با موفقیت ادامه یابد، گاز ترکمنستان تنها از کنار افغانستان عبور نخواهد کرد، بلکه بخشی از آن وارد اقتصاد افغانستان خواهد شد. کارخانهها را به حرکت خواهد انداخت، سرمایهگذاران را جذب خواهد کرد، فرصتهای شغلی ایجاد خواهد کرد و شهرهایی مانند هرات را به مراکز تازه تولید تبدیل خواهد ساخت.
در چنین صورتی، تاپی دیگر فقط یک خط لوله نخواهد بود؛ بلکه میتواند یکی از مهمترین ستونهای همکاری اقتصادی منطقهای و یکی از معدود پروژههایی باشد که منافع کشورهای آسیای مرکزی و جنوبی را در یک مسیر مشترک به هم پیوند میدهد. هرات اکنون در آستانه این تحول قرار گرفته است و نحوه استفاده از این فرصت تعیین خواهد کرد که گاز ترکمنستان تنها از خاک افغانستان عبور کند یا واقعاً به موتور تازه صنعت و توسعه این کشور تبدیل شود.
نقیب الله جمشید
