شکست مذاکرات و پافشاری واشنگتن بر تداوم رویارویی نظامی با ایران، حتی پس از آشکارشدن هزینههای سنگین جنگ چهلروزه، تهران را به بازنگری در دکترین بازدارندگی ایران واداشته است. امریکا همچنان بر ادامه نبردی اصرار میورزد که نه چشمانداز روشنی برای پیروزی در آن دارد و نه قادر است پیامدهای نظامی و اقتصادی آن را مهار کند. در واقع، واشنگتن این جنگ را ابزاری برای اعمال فشار و تحمیل خواستههای خود تصور میکند، در حالی که این نبرد به یک جنگی فرسایشی تبدیل شده که فرجام آن میتواند شکست اهداف راهبردی امریکا و تضعیف موقعیت جهانی این کشور باشد.
در چنین شرایطی، جمهوری اسلامی ایران به این جمعبندی رسیده است که برای جلوگیری از تکرار تجاوز نظامی، دیگر نمیتوان تنها به تهدیدهای متعارف یا حتی گسترش منطقهای جنگ اکتفا کرد. تهران که در جنگ چهلروزه توانایی خود را برای گسترش دامنه درگیری و تحمیل هزینههای اقتصادی فراتر از منطقه به نمایش گذاشت، اکنون در پی ارتقای این معادله به سطحی بالاتر است؛ سطحی که در آن، دشمنان ایران نتوانند با اتکا به فاصله جغرافیایی، از پیامدهای تصمیمات نظامی خود مصون بمانند.
تأکید اخیر آیتالله سیدمجتبی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی ایران، بر پاسخ «فوری، اثرگذار و بدون محدودیت جغرافیایی» به هرگونه تهدید را باید در چارچوب همین تحول راهبردی بررسی کرد. اهمیت این موضع زمانی روشنتر میشود که آن را در امتداد هشدار تاریخی آیتالله سیدعلی خامنهای پیش از آغاز جنگ چهلروزه قرار دهیم؛ هشداری که در آن تصریح شده بود هرگونه جنگ جدید علیه ایران، به یک جنگ منطقهای تبدیل خواهد شد.
هشدار جنگ منطقهای
در اول فبروری ۲۰۲۶، شهید آیتالله سیدعلی خامنهای هشدار داد که اگر امریکا جنگی علیه ایران آغاز کند، این بار جنگ منطقهای خواهد بود. این سخنان در شرایطی مطرح شد که واشنگتن حضور نظامی خود را در خاورمیانه تقویت کرده بود و احتمال رویارویی مستقیم افزایش مییافت. در ادبیات راهبردی، چنین هشداری مصداق «بازدارندگی از طریق تنبیه» است؛ یعنی کشوری که مورد تهدید قرار گرفته، به طرف مقابل اعلام میکند که هزینه آغاز جنگ بسیار فراتر از اهداف اولیه و میدان مورد نظر مهاجم خواهد بود.
حملات امریکا و اسرائیل در ۲۸ فبروری ۲۰۲۶ و پاسخ متقابل ایران، این منطق را وارد مرحله عملی ساخت. ایران به حمله علیه اسرائیل و مواضع نظامی امریکا در منطقه روی آورد و همزمان، اختلال گسترده در رفتوآمد کشتیها از تنگۀ هرمز، ابعاد اقتصادی جنگ را گسترش داد.
اهمیت راهبردی این تجربه در آن بود که تهران نشان داد برای افزایش هزینه جنگ، الزاما نیازی به دستیابی مستقیم به خاک امریکا ندارد. گسترش میدان رویارویی به شبکهای از منافع نظامی و اقتصادی واشنگتن در منطقه میتوانست پیامدهایی ایجاد کند که از لحاظ مالی و سیاسی بسیار فراتر از مرزهای ایران باشد.
عبور از محدودیت جغرافیایی
در ۳۱ اکتوبر ۲۰۲۶، آیتالله سیدمجتبی خامنهای در دیدار فرماندهان ارشد نیروهای مسلح سخنان تازهای ایراد کرد که بر پاسخگویی فوری و اثرگذار به هر سطح از تهدید، بدون محدودیت جغرافیایی، تأکید داشت. در این بیانات، موضوع به گسترش جغرافیای پاسخ محدود نماند؛ بلکه روزآمدسازی بانک اهداف و قرارگرفتن داراییهای مادی و غیرمادی دشمن در دامنه توانمندی نیروهای مسلح نیز مطرح شد. دو روز بعد، سردار حسین محبی، سخنگوی سپاه پاسداران، این موضع را آغاز فصل تازهای از راهبرد نظامی ایران توصیف کرد و از شناسایی اهداف و طراحی عملیات در جغرافیاهای جدید سخن گفت.
مجموعه این مواضع نشان میدهد که دستکم در سطح راهبرد اعلامی، تهران در پی گسترش تعریف میدان پاسخگویی است. عبارت «بدون محدودیت جغرافیایی» الزاما به معنای امکان حمله نظامی مستقیم به هر نقطه جهان نیست. این عبارت میتواند بیانگر گسترش قلمرو بازدارندگی به حوزههایی باشد که محدودیتهای جغرافیایی کمتری دارند؛ از جمله فضای سایبری، شبکههای اطلاعاتی، اقتصاد بینالمللی و منافع پراکندۀ فرامرزی.
داراییهای مادی و غیرمادی
یکی دیگر از ابعاد مهم تحول دکترین بازدارندگی ایران، گسترش تعریف اهداف احتمالی از تأسیسات نظامی و زیرساختهای فیزیکی به داراییهای غیرمادی دشمن است. علی عبداللهی، رئیس ستادکل نیروهای مسلح ایران، در پیام خود به مناسبت ۱۳ آبان، با تأکید بر آمادگی نیروهای مسلح برای پاسخگویی به تهدیدات، تصریح کرد که ایران «با روزآمدسازی بانک اهداف و در تیررس قراردادن داراییهای مادی و غیرمادی دشمن امریکایی-صهیونیستی» در پی تقویت بازدارندگی خود است. او همچنین تأکید کرد که پاسخ ایران به تهدیدات، فوری، تأثیرگذار و بدون محدودیت جغرافیایی خواهد بود.
اهمیت این اظهارات در آن است که تهران ظاهرا دیگر قدرت دشمن را صرفا در پایگاههای نظامی، ناوهای جنگی، تأسیسات راهبردی و تجهیزات تسلیحاتی خلاصه نمیکند. در ساختار قدرتهای بزرگی مانند امریکا، بخش قابل توجهی از توانایی اعمال قدرت به داراییهایی وابسته است که ماهیت فیزیکی ندارند؛ از جمله شبکههای اطلاعاتی، اعتبار بینالمللی، اعتماد متحدان، برتری فناوری، نفوذ سیاسی و اطمینان بازارهای جهانی به ثبات اقتصادی و امنیتی این کشور. این داراییها اگرچه مانند یک پایگاه نظامی قابل مشاهده نیستند، اما در حفظ جایگاه جهانی امریکا نقش تعیینکنندهای دارند.
برای نمونه، بخش مهمی از نفوذ واشنگتن در جهان بر اعتماد متحدانش به توانایی امریکا برای تأمین امنیت آنان استوار است. هرگاه جنگی این اطمینان را تضعیف کند و کشورهایی که تحت چتر امنیتی امریکا قرار دارند، نسبت به توانایی واشنگتن در حفاظت از منافع خود دچار تردید شوند، بخشی از اعتبار راهبردی امریکا آسیب میبیند؛ حتی اگر هیچ خسارت مستقیمی به خاک این کشور وارد نشده باشد. تجربه جنگ چهلروزه و گسترش ناامنی به برخی کشورهای میزبان نیروهای امریکایی را میتوان از همین منظر تحلیل کرد.
در حوزه اقتصادی نیز موضوع مشابهی مطرح است. قدرت امریکا تنها محصول حجم اقتصاد یا تجهیزات نظامی آن نیست، بلکه به جایگاه دالر، اعتماد سرمایهگذاران، ثبات شبکههای تجارت و نقش این کشور در مدیریت نظم اقتصادی بینالمللی وابسته است. ایران با استفاده از موقعیت راهبردی تنگه هرمز نشان داد که تحولات نظامی در یک منطقه محدود جغرافیایی میتواند پیامدهایی فراتر از همان منطقه بر بازارهای جهانی تحمیل کند.
از این منظر، اشاره سرلشکر عبداللهی به داراییهای غیرمادی را میتوان نشانهای از تلاش تهران برای گسترش مفهوم بازدارندگی از تخریب توان نظامی دشمن به تأثیرگذاری بر منابع گستردهتر قدرت او دانست. اگر این برداشت در برنامهریزی دفاعی ایران نیز نهادینه شده باشد، واشنگتن و تلآویو در محاسبات مربوط به هرگونه رویارویی جدید، ناگزیر خواهند بود افزون بر خسارات احتمالی نظامی، هزینههای سیاسی، اقتصادی و اعتباری جنگ را نیز در نظر بگیرند.
دکترین بازدارندگی ایران؛ پنج اصل ایران
علی عبداللهی علاوه بر تأکید بر پاسخ بدون محدودیت جغرافیایی، پنج مطالبه را برای دستیابی به امنیت پایدار مطرح کرد: پایان جنگ در جبهههای مختلف، به ویژه لبنان و غزه؛ رفع تحریمها و آزادسازی داراییهای مسدودشده؛ پرداخت غرامت جنگ؛ بهرسمیتشناختن نقش حاکمیتی ایران در تنگه هرمز و تضمین عدم تجاوز مجدد همراه با شکلگیری ترتیبات امنیتی درونمنطقهای.
در چنین چارچوبی، مطالباتی که از سوی تهران مطرح شده، صرفاه مربوط به پایان یک جنگ نیستند؛ بلکه اجزای یک طرح گستردهتر برای تغییر مناسبات قدرت در منطقه به شمار میروند. ایران میخواهد هزینههایی را که در جریان جنگ بر امریکا و متحدانش تحمیل شده است، به پشتوانهای برای مذاکرات سیاسی تبدیل کند و از این طریق، طرف مقابل را به پذیرش ترتیباتی وادارد که احتمال تکرار حملات نظامی را کاهش دهد. به بیان دیگر، تهران تلاش دارد توانایی خود در گسترش دامنه و هزینههای جنگ را به ابزاری برای تأثیرگذاری بر شرایط صلح تبدیل کند.
یکی از مهمترین ابعاد این رویکرد، تلاش برای کاهش نقش انحصاری امریکا در تعیین قواعد امنیتی غرب آسیاست. واشنگتن طی دهههای گذشته با تکیه بر برتری نظامی، شبکه گسترده پایگاهها و توافقات دفاعی با کشورهای منطقه، نقش محوری در معماری امنیتی خلیج فارس داشته است. ایران اکنون میکوشد این معادله را به چالش بکشد و این دیدگاه را تقویت کند که امنیت پایدار منطقه بدون مشارکت کشورهای ساحلی و درنظرگرفتن منافع و نگرانیهای امنیتی تهران امکانپذیر نیست.
در سطحی گستردهتر، تهران ظاهرا در پی تغییر مبنای بازدارندگی از تهدید متقابل نظامی به نوعی موازنه هزینه است؛ موازنهای که در آن، امریکا و اسرائیل پیش از هر اقدام نظامی ناگزیر باشند پیامدهای احتمالی آن را برای منافع منطقهای، اعتبار بینالمللی و روابط اقتصادی خود نیز محاسبه کنند.

سید حکیم بینش











