روابط افغانستان و چین در سالهای پس از ۲۰۲۱، با وجود چالشهای سیاسی و امنیتی، مسیر گسترش همکاریهای اقتصادی و دیپلوماتیک را پیموده است. موقعیت جغرافیایی افغانستان، منابع طبیعی و ظرفیتهای اقتصادی این کشور، چین را به یکی از بازیگران مهم در معادلات منطقهای افغانستان تبدیل کرده است.
با این حال، در روزهای اخیر برخی رسانهها از سردی روابط میان کابل و پکن گزارش داده و مسایل امنیتی و اقتصادی را از عوامل احتمالی این وضعیت دانستهاند. در کنار این گزارشها، نقش پاکستان در تلاش برای نزدیکشدن به مخالفان امارت اسلامی و تأثیرگذاری بر مناسبات چین و افغانستان نیز مطرح شده است.
ذبیحالله مجاهد، سخنگوی امارت اسلامی، این گزارشها درباره تیرهشدن روابط با چین را رد کرده است. اما فارغ از درستی یا نادرستی این گزارشها، بررسی سیاست منطقهای پاکستان نشان میدهد که روابط مستقل افغانستان با قدرتهای همسایه، از موضوعاتی است که میتواند بر محاسبات سیاسی اسلامآباد تأثیر بگذارد.
همکاریهای افغانستان و چین پس از ۲۰۲۱
پس از تحولات سیاسی سال ۲۰۲۱، چین برخلاف برخی کشورهای غربی، مسیر قطع ارتباط با افغانستان را در پیش نگرفت. پکن با حفظ روابط دیپلوماتیک، تلاش کرد جایگاه خود را در معادلات سیاسی و اقتصادی افغانستان حفظ کند. این رویکرد نشاندهنده اهمیت افغانستان در سیاست منطقهای چین است.
در بخش اقتصادی، همکاریهای دو کشور بهویژه در زمینه تجارت، معادن، ترانسپورت و سرمایهگذاری مورد توجه قرار گرفت. بر اساس آمار وزارت خارجه چین، حجم تجارت دوجانبه در سال ۲۰۲۴ به یک میلیارد و ۵۹۰ میلیون دالر رسید که در مقایسه با سال پیش از آن، ۱۹ درصد افزایش داشت.
همچنین پروژههای مهمی مانند استخراج معدن مس عینک و نفت حوزه آمو دریا، از موضوعات مورد بحث میان دو کشور بوده است. هرچند این پروژهها با موانع اجرایی و تأخیرهایی روبهرو بودهاند، اما همچنان ظرفیت قابل توجهی برای همکاری اقتصادی میان کابل و پکن دارند.
در سطح سیاسی نیز دیدارهای مقامهای ارشد دو کشور ادامه یافته است. دیدار وانگ یی، وزیر خارجه چین، با امیرخان متقی در کابل در آگست ۲۰۲۵، بر گسترش همکاریهای اقتصادی، افزایش صادرات افغانستان و توسعه روابط بانکی و ترانسپورتی متمرکز بود.
بنابراین، نمیتوان روابط افغانستان و چین را صرفاً بر اساس برخی گزارشهای رسانهای ارزیابی کرد. این روابط در کنار فرصتهای اقتصادی، با ملاحظات امنیتی و محاسبات راهبردی پکن نیز پیوند دارد؛ مسایلی که چین همواره در سیاست خود نسبت به افغانستان مورد توجه قرار داده است.
پاکستان و شکاف منطقهای
پاکستان همواره افغانستان را بخشی از حوزه حساس امنیتی و راهبردی خود دانسته است. از همین رو، شکلگیری روابط مستقل کابل با قدرتهای منطقهای، بهویژه چین، میتواند بر محاسبات سنتی اسلامآباد تأثیر بگذارد.
چین برای پاکستان یک متحد مهم اقتصادی و سیاسی است و دهلیز اقتصادی چین و پاکستان، میلیاردها دالر سرمایهگذاری را در بر میگیرد. در چنین شرایطی، اسلامآباد علاقهمند است که مناسبات پکن با کابل نیز در چارچوب ملاحظات امنیتی و منطقهای خودش پیش برود.
اما افغانستان برای توسعه اقتصادی و خروج از انزوای منطقهای، نیازمند روابط متوازن با تمام همسایگان است. کابل نمیتواند و نباید مناسبات خود با چین، ایران، کشورهای آسیای میانه و سایر قدرتهای منطقه را به رضایت یک کشور محدود سازد.
از سوی دیگر، تلاش برای نزدیکسازی مخالفان سیاسی و نظامی امارت اسلامی به چین، در صورتی که با هدف تأثیرگذاری بر سیاست پکن در قبال کابل صورت گیرد، میتواند بخشی از رقابتهای سیاسی منطقهای تلقی شود. البته تا زمانی که اسناد و شواهد معتبر در این زمینه منتشر نشده باشد، نمیتوان چنین ارتباطی را یک واقعیت اثباتشده دانست.
نکته مهم این است که چین بیش از آنکه به رقابتهای سیاسی داخلی افغانستان توجه داشته باشد، به ثبات منطقهای، امنیت اتباع و سرمایهگذاریهای خود و دسترسی به منابع اقتصادی اهمیت میدهد. بنابراین، هر کشوری که بخواهد از نگرانیهای امنیتی پکن برای پیشبرد اهداف سیاسی خود استفاده کند، با منافع بلندمدت چین نیز وارد تقابل خواهد شد.
جنگ رسانهای پاکستان
یکی از ابزارهای تأثیرگذاری بر روابط میان کشورها، جنگ روانی و عملیات رسانهای است. انتشار گزارشهای تأییدنشده درباره اختلافات دیپلوماتیک، کاهش همکاریهای اقتصادی یا تغییر سیاست یک کشور، میتواند فضای بیاعتمادی ایجاد کند؛ حتی اگر واقعیتهای میدانی با محتوای این گزارشها همخوانی نداشته باشد.
در رابطه با افغانستان و چین نیز انتشار گزارشهایی درباره سردی روابط، در شرایطی که مناسبات دو کشور همچنان از مجاری رسمی دنبال میشود، نیازمند بررسی دقیق منابع و انگیزههای رسانهای است. با این حال، سیاستهای رسانهای و تبلیغاتی پاکستان در قبال افغانستان، بهویژه در دوره افزایش تنشهای دو کشور، بخشی از فضای پیچیده روابط دوجانبه بوده است. برجستهسازی اختلافات، طرح نگرانیهای امنیتی و بازتاب گزینشی تحولات سیاسی میتواند بر برداشت افکار عمومی و محاسبات بازیگران منطقهای اثر بگذارد.
در همین چارچوب، اگر گزارشهای مربوط به کاهش روابط افغانستان و چین با هدف ایجاد تردید در میان سرمایهگذاران و شرکای منطقهای افغانستان منتشر شوند، نتیجه آن میتواند فراتر از یک اختلاف سیاسی باشد؛ زیرا بیاعتمادی اقتصادی، فرصتهای سرمایهگذاری و همکاریهای منطقهای را نیز آسیبپذیر میسازد.
با این همه، یک واقعیت مهم وجود دارد: روابط افغانستان و چین تنها بر پایه روایت رسانهها شکل نمیگیرد. پکن منافع اقتصادی و امنیتی خود را مستقلاً ارزیابی میکند و تصمیمهایش را بر اساس محاسبات راهبردی میگیرد. به همین دلیل، هیچ عملیات تبلیغاتی بهتنهایی نمیتواند جایگزین واقعیتهای اقتصادی و دیپلوماتیک شود.
راهکار و چشمانداز
افغانستان برای جلوگیری از تأثیرپذیری روابط خارجی خود از رقابتهای منطقهای، باید سیاست خارجی متوازن و مستقلی را دنبال کند. گسترش روابط با چین نباید به معنای فاصلهگرفتن از پاکستان یا سایر همسایگان باشد؛ همانگونه که اختلاف با اسلامآباد نیز نباید مانع همکاری کابل با پکن شود.
نخستین گام، تقویت کانالهای مستقیم دیپلوماتیک و امنیتی با چین است. ارائه تضمینهای عملی برای امنیت سرمایهگذاران و اتباع چینی، تسریع پروژههای اقتصادی و ایجاد سازوکارهای مشترک برای حل مشکلات، میتواند اعتماد پکن را در برابر فضاسازیهای سیاسی تقویت کند.
در کنار آن، افغانستان باید شرکای اقتصادی خود را متنوع سازد. گسترش همکاری با چین، ایران، کشورهای آسیای میانه و سایر اقتصادهای منطقه، وابستگی افغانستان به مسیرهای محدود تجارتی را کاهش میدهد و قدرت چانهزنی کابل را در مناسبات منطقهای افزایش میبخشد.
از سوی دیگر، پاکستان نیز باید درک کند که افغانستان مستقل، حق دارد با تمام کشورهای منطقه بر اساس منافع ملی خود رابطه برقرار کند. تلاش برای محدودسازی روابط خارجی کابل، نهتنها به انزوای افغانستان منجر نمیشود، بلکه میتواند زمینه فاصلهگرفتن بیشتر دو کشور را فراهم سازد.
در چشمانداز آینده، احتمالاً چین همچنان به دنبال حفظ روابط با افغانستان و همزمان مدیریت نگرانیهای امنیتی خود خواهد بود. اگر کابل بتواند ثبات، امنیت و فضای مناسب سرمایهگذاری را فراهم کند، همکاریهای دو کشور ظرفیت گسترش بیشتری خواهد داشت. در نهایت، آینده روابط افغانستان و چین را منافع مشترک دو کشور تعیین میکند، نه خواست و محاسبات سیاسی اسلامآباد.

مجتبی همت











