جادهای ترانزیتی ماهیرود ـ فراه، پس از سالها تأخیر، اکنون در مراحل پایانی و در آستانه تکمیل قرار گرفته است. بازدید اخیر والی خراسان جنوبی ـ ایران از فراه و تأکید بر تکمیل این مسیر، اهمیت پروژهای را برجسته کرده که میتواند در کاهش هزینه و زمان انتقال کالا، رونق تجارت مرزی و گسترش روابط اقتصادی افغانستان و ایران نقش مهمی داشته باشد.
اهمیت این جاده اما فراتر از ساخت یک جاده است؛ تکمیل آن میتواند فراه را به یکی از مسیرهای مهم ترانزیتی افغانستان و حلقهای میان بازارهای افغانستان و شبکه تجاری ایران تبدیل کند. از همین رو، بررسی روند تکمیل این پروژه، ظرفیتهای اقتصادی آن و موانعی که میتواند بهرهبرداری مؤثر از این مسیر را محدود کند، برای سنجش میزان تأثیرگذاری واقعی آن بر تجارت و اقتصاد دو کشور ضروری است.
سرگذشت و موقعیت جغرافیایی جادهای ماهیرود ـ فراه
برای درک اهمیت جادهای ماهیرود ـ فراه، نخست باید در نقشه جای آن را پیدا کرد. ولایت خراسان جنوبی ـ ایران، با نزدیک به سیصد و سی کیلومتر مرز مشترک با افغانستان، طولانیترین همسایگی مرزی را در میان ولایتهای شرقی ایران با این کشور دارد. در دل همین ولایت، در منطقه «سربیشه»، گذرگاه مرزی ماهیرود واقع شده است؛ نقطهای که پیشتر به «میل ۷۸» شهرت داشت و در سالهای اخیر به یکی از فعالترین دروازههای تجاری ایران با افغانستان بدل شده است.
در خاک افغانستان، همین گذرگاه با نام «ابونصر فراهی» شناخته میشود؛ نامی برگرفته از حکیم و ریاضیدان بزرگ افغانستانی که ولایت فراه را به یکی از قدیمیترین کانونهای دانش در تاریخ اسلامی پیوند میزند. از این گذرگاه تا شهر فراه، مرکزولایت، مسیری به طول حدود ۱۲۰ کیلومتر امتداد مییابد. این مسیر در واقع حلقهای است که کریدور چابهار–مشهد را به شاهراه حلقوی افغانستان متصل میکند؛ پیوندی که بندر چابهار در جنوب شرق ایران را به آسیای میانه و حتی فراتر از آن میرساند.
آنچه این مسیر را از منظر جغرافیای سیاسی و اقتصادی برجسته میکند، همسایگی دو منطقهای است که هر دو در حاشیه توسعه ملی کشورهای خود قرار داشتهاند. خراسان جنوبی در ایران و فراه در افغانستان، هر دو سالها با محرومیت نسبی دستوپنجه نرم کردهاند؛ اما همین محرومیت مشترک، امروز میتواند زمینهساز یک فرصت مشترک شود.
پروژه ساخت جادهای ماهیرود–فراه بیش از یک دهه پیش کلید خورد، اما به دلایل گوناگون از جمله محدودیت منابع مالی و تحولات سیاسی-امنیتی در افغانستان، سالها در انتظار ماند. طبق گزارشهای رسمی، بخش قابل توجهی از این تأخیر ناشی از آن بود که تأمین اعتبار این پروژه تنها بر دوش منابع ولایتی بود، بدون آنکه در اولویتهای ملی (به ویژه در ایران) جای بگیرد.
اما در ماههای اخیر، ظاهرا مقامهای دو طرف به اهمیت و جایگاه ویژه این مسیر پی برده اند. زیرا بر اساس آخرین گزارشها، قطعه دوم این جاده به طول ۵۳ کیلومتر با پیشرفتی بیش از هشتاد درصد، به مرحله نهایی بهرهبرداری رسیده و آسفالت جاده تا فاصلهای اندک از حومه شهر فراه پیش رفته است. برای تکمیل باقیمانده کار، ایران بودجهای معادل 5.5 میلیون یورو اختصاص داده و مسئولان ولایتی بارها اعلام کردهاند که تلاش دارند پیش از فرارسیدن زمستان، این حلقه ارتباطی را بهطور کامل به بهرهبرداری برسانند.
دیدار در مرز؛ از تشریفات دیپلماتیک تا تصمیمهای عملی
سفر اخیر والی ولایت خراسان جنوبی ـ ایران، به ولایت فراه، تنها یک بازدید نمادین از کارگاه ساخت جاده نبود، بلکه ادامهی زنجیرهای از دیدارهای دوجانبهای است که طی یک سال گذشته میان مقامهای دو طرف مرز شکل گرفته است. پیشتر نیز والی فراه در سفری متقابل به خراسان جنوبی، بر لزوم افزایش گیتهای مرزی، فعالیت شبانهروزی گذرگاه ماهیرود و راهاندازی بازارچه مشترک تأکید کرده بود.
در جریان این تعاملات، محورهای اصلی مذاکره حول چند نکته کلیدی میچرخد: نخست، تسریع در تکمیل باقیمانده مسیر جادهای ماهیرود ـ فراه، پیش از فصل سرما؛ دوم، گسترش ساعات کاری گمرک و کاهش زمان توقف موترها در مرز که به گفته مقامهای ولایتی از پنج شب به یک شب کاهش یافته است؛ و سوم، طرحهای تکمیلی نظیر توسعه بازارچه مرزی و حتی طرحهای زیرساختی گستردهتر مانند انتقال آب از رودخانه فراه. این سطح از تعامل نشان میدهد که پروژه جادهای ماهیرود ـ فراه، دیگر یک طرح منفرد نیست، بلکه بخشی از یک بسته گستردهتر همکاری منطقهای است که دو طرف مرز را به هم گره میزند.
جمعبندی
طبق آمارهای ارائهشده از سوی مقامهای خراسان جنوبی ـ ایران و همچنان مقامهای افغانستان، سهم جادهای ماهیرود ـ فراه، از کل صادرات ایران به افغانستان در سالهای اخیر رشدی چشمگیر داشته و در برخی گزارشها به بیش از سی و هشت درصد و حتی بالاتر رسیده؛ رقمی که نشان میدهد ثقل تجاری میان دو کشور بهطور فزایندهای به سمت این معبر متمایل شده است.
این رشد صرفاً یک اتفاق آماری نیست. مدیریت هوشمندتر گمرک، افزایش ساعات کاری، و از همه مهمتر، پیشرفت در تکمیل زیرساخت جادهای، دست به دست هم دادهاند تا جادهای ماهیرود ـ فراه، از یک گذرگاه مرزی کوچک به یکی از فعالترین درمرزهای اقتصادی بدل شود. با تکمیل کامل این جاده، انتظار میرود روزانه هزاران موتربابری از این مسیر تردد کنند و سهم این گمرک از تجارت دوجانبه، که هماکنون نیز رقمی قابل توجه است، باز هم افزایش یابد.
برای افغانستان این گذرگاه به معنای دسترسی مطمئنتر به کالاهای اساسی، کاهش هزینه حملونقل و در نهایت، ثبات نسبی در بازارهای داخلی است. افزون براین، جادهای ترانزیتی ماهیرود ـ فراه، می تواند آزمونی باشد برای سنجش میزان پایبندی دو همسایه به تعهدات مشترک، و در عین حال فرصتی است برای دو منطقه محروم که سالها در حاشیه توسعه ملی ماندهاند تا نقشی مرکزی در معادلات اقتصادی منطقه ایفا کنند.
بالاخره ده سال انتظار، داستانی از وعدههای ناتمام بوده است. اما پیشرفت هشتاد و نود درصدی قطعه باقیمانده، تخصیص بودجه مشخص، و از همه مهمتر، تداوم دیدارهای دوجانبه در سطح بالا، نشانههایی استند که میتوان به آنها با احتیاطِ همراه با امیدواری نگریست. اکنون باید دید آیا وعده افتتاح پیش از زمستان، اینبار سرانجام جامه عمل میپوشد، یا بار دیگر در فهرست بلندبالای طرحهای نیمهتمام باقی میماند.
مسلم اخلاقی
