افغانستان در سال‌های اخیر شاهد تغییر تدریجی مسیرهای تجارت خارجی خود بوده است. افزایش مبادلات با کشورهای آسیای میانه، توسعه استفاده از بندرهای ایران و تلاش برای ایجاد ارتباطات ریلی تازه، ساختار سنتی حمل‌ونقل کالا را دگرگون کرده‌اند. حرکت قطار باری از ولایت شاندونگ چین به مقصد بندر حیرتان، تازه‌ترین نمونه این روند به شمار می‌رود.
اقتصاد افغانستان برای دهه‌ها با محدودیت‌های جغرافیایی و دشواری دسترسی به بازارهای بین‌المللی روبه‌رو بوده است. نبود راه مستقیم به آب‌های آزاد، وابستگی به گذرگاه‌های کشورهای همسایه و هزینه‌های سنگین انتقال کالا، فعالیت تاجران و تولیدکنندگان داخلی را تحت تأثیر قرار داده‌اند. اختلال در مسیرهای تجارتی نیز بارها به افزایش قیمت‌ها و کاهش ثبات بازار انجامیده است.
در یک دهه گذشته، افغانستان برای گسترش تجارت خارجی به مسیرهای شمالی و غربی توجه بیشتری کرده است. توسعه ارتباطات ریلی با کشورهای آسیای میانه و افزایش مبادلات با چین، به تدریج جایگاه این مسیرها را در اقتصاد کشور تقویت کرده است. حرکت قطار تازه از شاندونگ چین به حیرتان نیز در ادامه همین روند صورت می‌گیرد؛ روندی که بر مناسبات تجارتی افغانستان با همسایگان و شیوه انتقال کالا در منطقه تأثیر می‌گذارد.
آغاز مسیری تازه
روابط تجارتی ریلی افغانستان و چین در سپتمبر ۲۰۱۶ با ورود نخستین قطار باری از شهر نانتونگ چین به بندر حیرتان آغاز شد. این قطار پس از پیمودن حدود ۷۳۰۰ کیلومتر از مسیر قزاقستان و اوزبیکستان، در ۷ سپتمبر به افغانستان رسید. قرار بود این ارتباط به یک سرویس منظم ماهانه تبدیل شود و زمینه انتقال کالا در هر دو جهت را فراهم سازد. مشکلات ترانزیتی، محدودیت‌های گمرکی و دشواری انتقال محموله‌های برگشتی، اجرای برنامه‌های اولیه را با موانعی روبه‌رو کرد و فعالیت قطارها به شکل پیش‌بینی‌شده ادامه نیافت.
سه سال بعد، در ۵ سپتمبر ۲۰۱۹، افغانستان نخستین محموله صادراتی ریلی خود را به چین فرستاد. این قطار حامل ۴۱ کانتینر سنگ تالک نیمه پروسس‌شده به وزن حدود ۱۱۰۰ تُن بود که از بندر حیرتان حرکت کرد و از طریق اوزبیکستان و قزاقستان به سوی چین رفت. آغاز صادرات ریلی، مرحله تازه‌ای در روابط تجارتی دو کشور گشود و امکان استفاده از شبکه خطوط آهن آسیای میانه برای انتقال محصولات افغانستان به بازارهای چین را فراهم ساخت. بازرگانان افغانستان از این مسیر به‌عنوان فرصتی برای گسترش صادرات مواد معدنی و سایر محصولات داخلی استقبال کردند.
مرحله بعدی همکاری‌ها در سپتمبر ۲۰۲۲ با راه‌اندازی دهلیز چهارجانبه افغانستان، چین، قرغیزستان و اوزبیکستان آغاز شد. در نخستین محموله این مسیر، دوازده کانتینر از شهر کاشغر چین با استفاده از حمل‌ونقل ترکیبی جاده‌ای و ریلی انتقال یافت و در ۲۲ سپتمبر به بندر حیرتان رسید. این دهلیز در سال‌های بعد گسترش پیدا کرد و به یکی از مسیرهای فعال انتقال کالا میان چین و افغانستان تبدیل شد. وزارت فواید عامه افغانستان در سال ۲۰۲۵ اعلام کرد که شمار کانتینرهای بیست‌فوتی انتقال‌یافته از طریق این مسیر به حدود ده هزار رسیده است.
در ادامه تجارت ریلی بین دو کشور، این بار در چند روز گذشته نخستین قطار اختصاصی باری از شهر لین‌یی در ولایت شاندونگ چین به مقصد بندر حیرتان در شمال افغانستان حرکت کرده است. این قطار با محموله‌ای که شامل محصولات نساجی، مواد خام کیمیاوی، ابزارآلات فلزی و ماشین‌آلات ساختمانی است، حدود هشت میلیون یوان ارزش دارد. قطار پس از خروج از چین، از گذرگاه خورگوس وارد قزاقستان می‌شود و با عبور از شبکه ریلی اوزبیکستان، مسیر خود را به سوی ترمذ و بندر حیرتان ادامه می‌دهد. مدت پیش‌بینی‌شده برای این سفر حدود بیست روز است.
بندر حیرتان از مهم‌ترین مراکز تجارتی افغانستان در مرز شمالی کشور است. موقعیت جغرافیایی این بندر در کنار دریای آمو و نزدیکی آن به شهر ترمذ اوزبیکستان، امکان اتصال افغانستان به شبکه گسترده خطوط آهن آسیای مرکزی را فراهم می‌سازد.
خط آهن حیرتان–مزارشریف، که با حمایت بانک انکشاف آسیایی ساخته شد، نزدیک به ۷۵ کیلومتر طول دارد. این مسیر انتقال محموله‌های بزرگ را از مرز شمالی به نزدیکی یکی از مهم‌ترین مراکز اقتصادی افغانستان تسهیل می‌کند.
ولایت بلخ از گذشته در تجارت منطقه‌ای نقش برجسته داشته است. قرارگرفتن مزارشریف در مسیر ارتباطی شمال و مرکز کشور، دسترسی به بازارهای داخلی و وجود فعالیت‌های صنعتی و تجارتی، ظرفیت توسعه خدمات لوژستیکی را در این منطقه افزایش داده‌اند.
بر اساس آمار اعلام‌شده از سوی وزارت فواید عامه، در جولای ۲۰۲۶ بیش از ۴۶۴ هزار تُن کالا از طریق حیرتان انتقال یافته است. چنین حجمی از مبادلات، اهمیت ظرفیت تخلیه، گدام‌داری و مدیریت گمرکی را نشان می‌دهد.
افزایش ورود قطارهای باری مستلزم توسعه هم‌زمان تأسیسات بندری است. ایستگاه‌های تخلیه، تجهیزات انتقال کانتینر، گدام‌های معیاری و جاده‌های ارتباطی باید توان پاسخ‌گویی به حجم بیشتر کالا را داشته باشند. گسترش این امکانات می‌تواند فرصت‌های شغلی تازه‌ای در حمل‌ونقل، ترخیص گمرکی، بسته‌بندی، خدمات تخنیکی و تجارت ایجاد کند. در چنین شرایطی، رشد فعالیت بندر حیرتان مستقیما بر اقتصاد شهر مزارشریف و مناطق پیرامونی آن اثر خواهد گذاشت.
نقش اوزبیکستان و قزاقستان در شکل‌گیری دهلیز تازه
قزاقستان و اوزبیکستان در توسعه ارتباط ریلی چین با افغانستان نقش تعیین‌کننده دارند. قطارهای حامل کالا باید از خطوط آهن، پایانه‌های مرزی و خدمات حمل‌ونقل این دو کشور استفاده کنند.
قزاقستان به دلیل موقعیت جغرافیایی خود یکی از مسیرهای اصلی انتقال کالا میان چین و بخش‌های غربی اوراسیا است. توسعه حمل‌ونقل ریلی درآمدهای ترانزیتی و اهمیت اقتصادی این کشور را افزایش می‌دهد.
اوزبیکستان نیز در سال‌های اخیر برای تقویت ارتباطات تجارتی با افغانستان و کشورهای جنوبی تلاش کرده است. اتصال ترمذ به حیرتان و شبکه ریلی شمال افغانستان، موقعیت ویژه‌ای برای این کشور ایجاد کرده است. افزایش محموله‌های عبوری از اوزبیکستان می‌تواند فعالیت شرکت‌های حمل‌ونقل، مراکز لوژستیکی و خدمات مرزی را گسترش دهد. افغانستان از طریق همکاری با این دو کشور می‌تواند در مذاکرات مربوط به هزینه انتقال، تسهیلات گمرکی و برنامه حرکت قطارها نقش فعال‌تری داشته باشد.
صادرات افغانستان به چین؛ ظرفیتی بزرگ‌تر
آینده اقتصادی مسیر شاندونگ–حیرتان به میزان استفاده افغانستان از آن برای صادرات نیز وابسته خواهد بود. افغانستان ظرفیت تولید و عرضه محصولات متنوعی از جمله زعفران، میوه خشک، قالین، سنگ‌های ساختمانی و برخی تولیدات نساجی را دارد. بازار بزرگ چین می‌تواند برای بخشی از این محصولات فرصت‌های تازه ایجاد کند.
بر اساس گزارش بانک جهانی، چین در سال مالی ۲۰۲۶ تا ماه سپتمبر مقصد حدود ۸٫۲ درصد صادرات ثبت‌شده افغانستان بوده است. افزایش سهم افغانستان در بازار چین نیازمند برنامه‌ریزی در چند حوزه اساسی است. شناخت تقاضای مصرف‌کنندگان، رعایت معیارهای کیفیتی، بسته‌بندی مناسب و ایجاد روابط پایدار میان صادرکنندگان و خریداران، اهمیت ویژه دارند. برای محصولات زراعتی، فراهم‌سازی امکانات نگهداری و انتقال معیاری ضروری است. زعفران و میوه خشک می‌توانند در قالب محموله‌های صادراتی با ارزش افزوده بالاتر عرضه شوند. شرکت‌های کوچک افغانستان نیز با همکاری در جمع‌آوری و بسته‌بندی کالا می‌توانند ظرفیت لازم برای استفاده از خدمات ریلی را به دست آورند.
حرکت واگون‌های حامل محصولات افغانستان در مسیر برگشت، یکی از شاخص‌های مهم موفقیت اقتصادی این دهلیز خواهد بود. افزایش صادرات می‌تواند درآمد ارزی، اشتغال و حضور تجارتی افغانستان در بازارهای منطقه‌ای را تقویت کند.
بر اساس گزارش بانک جهانی، افغانستان در سپتمبر ۲۰۲۶ حدود ۱٫۲۱ میلیارد دالر واردات و ۱۸۶ میلیون دالر صادرات داشته است. اختلاف بیش از یک میلیارد دالری میان این دو رقم، از عدم توازن گسترده در تجارت خارجی کشور حکایت دارد. ایران با سهم ۳۴ درصدی و چین با سهم ۱۴٫۲ درصدی در میان مبدأهای عمده واردات افغانستان قرار داشته‌اند. در همین دوره، ۵۶ درصد مبادلات تجارتی از مسیر ایران و ۳۹ درصد از دهلیز آسیای میانه صورت گرفته است.
افزایش استفاده از مسیرهای ایران و آسیای میانه، جغرافیای تجارت افغانستان را متنوع‌تر ساخته است. با گسترش ارتباطات ریلی، دسترسی تاجران به بازارهای خارجی نیز آسان‌تر می‌شود. با این همه، فاصله گسترده میان واردات و صادرات، ضرورت توجه جدی به ظرفیت‌های تولیدی کشور را برجسته می‌سازد. افغانستان برای بهره‌برداری اقتصادی از مسیر تازه چین به برنامه‌ای نیاز دارد که تأمین مواد خام و ماشین‌آلات صنعتی را با توسعه تولید داخلی و افزایش صادرات پیوند دهد. حضور محصولات افغانستان در قطارهای برگشتی به چین می‌تواند یکی از دستاوردهای مهم این همکاری تجارتی باشد.
سید حکیم بینش
