سفر سرگئی ناریشکین به کابل
کابل این روزها تنها با خبرهای انفجار و نگرانی از ناامنی درگیر نیست. پشت دروازه‌های بسته اداره‌ها و در دیدارهایی که جزئیات‌شان به بیرون درز نمی‌کند، گفت‌وگوهایی جریان دارد که گاهی از اعلامیه‌های رسمی گویاترند؛ گفت‌وگوهایی درباره اطلاعات استخباراتی، تهدیدهای تروریستی و نفوذ در منطقه.
سفر سرگئی ناریشکین، رئیس سرویس استخبارات خارجی روسیه، به کابل و دیدار او با عبدالحق وثیق، رئیس اداره استخبارات حکومت طالبان، یکی از همین رویدادها است. جزئیات این دیدار به‌گونه کامل نشر نشد، اما زمان و سطح آن پرسش مهمی را پیش می‌کشد: چرا مسکو در این مقطع به تماس‌های استخباراتی با طالبان اهمیت می‌دهد؟
پاسخ را باید در پیوند چند تحول جست‌وجو کرد: نگرانی روسیه از گسترش فعالیت داعش خراسان، گسترش روابط مسکو و کابل و تنش‌های فزاینده میان افغانستان و پاکستان. هم‌زمانی این رویدادها نشان می‌دهد که سفر ناریشکین را نمی‌توان جدا از محاسبات امنیتی و سیاسی روسیه در منطقه بررسی کرد.
سفر سرگئی ناریشکین به کابل؛ کابل در محاسبات مسکو
در سیاست، گاهی اهمیت یک دیدار را باید از جایگاه کسی فهمید که راه سفر در پیش گرفته است. وقتی رئیس سرویس استخبارات خارجی روسیه به کابل می‌آید و با رئیس اداره استخبارات طالبان پشت درهای بسته می‌نشیند، روشن است که تماس مستقیم با دستگاه امنیتی حاکم بر افغانستان برای مسکو اهمیت دارد؛ هرچند بدون انتشار جزئیات گفت‌وگوها نمی‌توان درباره توافق‌های احتمالی دو طرف با قطعیت سخن گفت.
این نزدیکی در حالی شکل گرفته که گذشته روابط روسیه و طالبان چندان هموار نبوده است. در دهه نود میلادی، مسکو از مخالفان طالبان پشتیبانی می‌کرد و قدرت‌گرفتن این گروه را تهدیدی برای ثبات منطقه می‌دانست. اما در سیاست خارجی، دوست و دشمن همیشگی نیست؛ با تغییر شرایط، محاسبات نیز تغییر می‌کند.
بازگشت طالبان به قدرت در سال ۲۰۲۱، روسیه را با واقعیتی روبه‌رو ساخت که نمی‌توانست نادیده بگیرد: قدرت در کابل به دست گروهی افتاده بود که با وجود نگرانی‌های بین‌المللی، اداره افغانستان را در اختیار داشت. مسکو به‌جای آن‌که تنها از دور نظاره‌گر بماند، تماس‌های خود را با طالبان گسترش داد و در جولای ۲۰۲۵ حکومت این گروه را به رسمیت شناخت؛ اقدامی که روسیه را به نخستین کشور به‌رسمیت‌شناسنده حکومت طالبان تبدیل کرد.
این رویکرد را می‌توان با منطق سیاست واقع‌گرایانه توضیح داد؛ دیدگاهی که بر اساس آن، دولت‌ها در کنار شعارها و ملاحظات سیاسی، امنیت و منافع خود را نیز در نظر می‌گیرند. برای روسیه، مسئله تنها نوع حکومت در کابل نیست؛ مهم این است که چه کسی بر افغانستان مسلط است، چه کسی می‌تواند درباره تحرکات گروه‌های مسلح اطلاعات فراهم کند و با کدام طرف می‌توان برای مهار ناامنی همکاری کرد.
در سوی دیگر، طالبان نیز از گسترش روابط با روسیه سود می‌برند. همکاری با یک قدرت مهم منطقه‌ای می‌تواند به تقویت ظرفیت‌های امنیتی و گسترش روابط خارجی این حکومت کمک کند. به این ترتیب، نزدیکی دو طرف بر پایه منافع مشترکی شکل گرفته است که مهم‌ترین آن‌ها، دست‌کم در عرصه امنیتی، مقابله با تهدید گروه‌های مسلح است. اما کدام تهدید بیش از همه این دو طرف را به گفت‌وگو نزدیک می‌سازد؟ پاسخ را باید در نگرانی فزاینده مسکو از داعش خراسان جست‌وجو کرد.
داعش و امنیت منطقه
برای مسکو، خطر داعش تنها نام یک گروه مسلح در خبرهای افغانستان نیست؛ سایه‌ای است که از کوهستان‌های منطقه تا شهرهای روسیه کشیده شده است. حمله مرگ‌بار سال ۲۰۲۴ به تالار کروکوس در نزدیکی مسکو، که داعش مسئولیت آن را پذیرفت، نشان داد که فاصله جغرافیایی نمی‌تواند یک کشور را از گزند شبکه‌های تروریستی در امان نگه دارد. از همین‌رو، تحولات امنیتی افغانستان برای روسیه تنها مسئله کابل نیست؛ امنیت آسیای مرکزی و خود روسیه نیز به آن گره خورده است.
در این میان، سخنان سرگئی لاوروف درباره فعالیت شاخه داعش در پاکستان و دست‌داشتن آن در حملات تروریستی در هر دو کشور، از نظر سیاسی نیز اهمیت دارد. این اظهارات با موضع طالبان هم‌خوانی دارد؛ زیرا مقام‌های این حکومت بارها تأکید کرده‌اند که تهدیدهای تروریستی تنها به داخل افغانستان محدود نیست و شبکه‌های مسلح در بیرون از مرزهای این کشور نیز فعالیت دارند. اگر چنین برداشتی در گفت‌وگوهای منطقه‌ای جدی گرفته شود، می‌تواند روایت طالبان را درباره ماهیت فرامرزی تهدید داعش تقویت کند و توجه را از پرسش درباره توانایی این حکومت در مهار داعش در داخل افغانستان، به ضرورت همکاری امنیتی میان کشورهای منطقه نیز معطوف سازد.
اهمیت این موضوع برای طالبان تنها تبلیغاتی نیست. این حکومت می‌کوشد خود را طرفی معرفی کند که قدرت‌های منطقه‌ای ناگزیرند در مسائل امنیتی با آن گفت‌وگو کنند. هنگامی که مقام‌های روسی نیز بر فعالیت شبکه‌های داعش در بیرون از افغانستان تأکید می‌کنند، طالبان می‌توانند از این هم‌سویی برای تقویت استدلال خود در برابر منتقدان و گسترش همکاری‌های استخباراتی با مسکو بهره بگیرند. در واقع تفاهم نظر دو طرف در مورد پاکستان به عنوان محراق اصلی تروریزم مهم است به این دلیل که بخشی از نگرانی‌های امنیتی دو طرف را به هم نزدیک می‌سازد.
با این حال، نباید از این اظهارات نتیجه گرفت که روسیه دیگر افغانستان را کانون تهدید داعش نمی‌داند. لاوروف چند روز بعد هشدار داد که داعش می‌کوشد از افغانستان برای گسترش فعالیت‌های تروریستی به آسیای مرکزی و روسیه استفاده کند. این دو موضع لزوماً متناقض نیستند؛ زیرا گروه‌های فرامرزی می‌توانند در یک کشور نیرو بگیرند، در کشور دیگر شبکه بسازند و از شکاف‌های امنیتی میان دولت‌ها بهره ببرند.
مسئله اصلی، نگاه منطقه‌ای روسیه به شبکه داعش و نقش پاکستان در وجود آن است. این نگاه، همکاری با طالبان را برای مسکو مهم می‌سازد. تماس‌های استخباراتی می‌تواند به شناخت بهتر تحرکات گروه‌های مسلح و پی‌گیری تهدیدهای فرامرزی کمک کند. طالبان نیز می‌توانند از معرفی خود به‌عنوان نیروی مبارزه با داعش، برای گسترش همکاری‌های امنیتی و تقویت جایگاه سیاسی‌شان بهره بگیرند.
با این همه، ادعا به‌تنهایی کافی نیست؛ معیار واقعی، توانایی مهار گروه‌های مسلح و جلوگیری از حملات آن‌ها است. افزون بر این، تا زمانی که کابل و اسلام‌آباد یکدیگر را به پناه‌دادن به گروه‌های مسلح یا ناتوانی در مهار آن‌ها متهم می‌کنند، شکاف میان دو کشور می‌تواند کار مبارزه منطقه‌ای با تروریزم را دشوارتر سازد. همین‌جا است که رابطه روسیه با پاکستان نیز اهمیت پیدا می‌کند.
اسلام‌آباد در معادله
در حالی که ناریشکین در کابل با رئیس اداره استخبارات طالبان دیدار می‌کرد، ولادیمیر کولاکولتسف، وزیر داخله روسیه نیز در پاکستان با مقام‌های این کشور گفت‌وگو داشت. این هم‌زمانی نشان می‌دهد که مسکو می‌خواهد راه ارتباطی خود را با هر دو طرف باز نگه دارد. اختلاف کابل و اسلام‌آباد بر سر فعالیت گروه‌های مسلح و حملات فرامرزی، فضای منطقه را پرتنش ساخته است. پاکستان، طالبان را به جلوگیری‌نکردن از فعالیت گروه‌های مسلح ضدپاکستانی متهم می‌کند و طالبان این اتهام‌ها را رد می‌کنند.
در چنین وضعیتی، روسیه می‌تواند از رابطه با هر دو طرف برای تقویت جایگاه خود بهره ببرد. از دید موازنه قدرت، حفظ تماس با هر دو کشور به مسکو فرصت می‌دهد که در معادلات امنیتی منطقه حضور فعال داشته باشد و در صورت فراهم‌شدن زمینه، در گفت‌وگوهای مربوط به کاهش تنش‌ها نیز نقش بگیرد. نزدیکی به کابل می‌تواند دسترسی روسیه به حکومت طالبان را افزایش دهد و ادامه رابطه با اسلام‌آباد نیز به مسکو امکان می‌دهد که تحولات منطقه را تنها از زاویه دید یک طرف نبیند.
با این حال، اهمیت این هم‌زمانی تنها در احتمال میانجی‌گری خلاصه نمی‌شود. روسیه با ارتباط مستقیم با کابل و حفظ تماس با اسلام‌آباد، می‌کوشد در منطقه‌ای حضور داشته باشد که امنیت افغانستان، ثبات آسیای مرکزی و رقابت قدرت‌های بزرگ در آن به هم پیوند خورده‌اند.
فراتر از داعش
اگر نگرانی از داعش یکی از دلایل مهم نزدیکی مسکو به کابل باشد، تمام ماجرا را نمی‌توان در مبارزه با تروریزم خلاصه کرد. افغانستان در جغرافیایی قرار دارد که روسیه آن را بخشی از حوزه امنیتی پیرامون آسیای مرکزی می‌داند؛ حوزه‌ای که هرگونه حضور نظامی رقیبان مسکو در آن، برای کرملین حساسیت‌برانگیز است.
تجربه دو دهه حضور امریکا و ناتو در افغانستان هنوز از حافظه سیاسی منطقه پاک نشده است. برای مسکو، مسئله تنها حضور نظامی غرب در افغانستان نبود؛ موضوع مهم‌تر، گسترش نفوذ سیاسی و امنیتی واشنگتن در جغرافیایی بود که روسیه آن را بخشی از حوزه حیاتی امنیت خود می‌داند.
هرچند خروج نیروهای امریکایی در سال ۲۰۲۱ به حضور نظامی گسترده امریکا در افغانستان پایان داد، اما رقابت بر سر نفوذ در این کشور و پیرامون آسیای مرکزی پایان نیافت. از نگاه کرملین، خلأ ایجادشده می‌توانست هم فرصتی برای گسترش روابط با حکومت جدید کابل باشد و هم مانعی در برابر بازگشت دوباره رقیبان غربی به ترتیبات امنیتی منطقه. به همین دلیل، رابطه با طالبان برای روسیه فقط یک ابزار مقابله با داعش نیست؛ راهی نیز هست برای آن‌که در تعیین آینده سیاسی و امنیتی افغانستان و منطقه دست بالاتری داشته باشد.
به‌رسمیت‌شناختن حکومت طالبان در سال ۲۰۲۵، این رویکرد را برجسته ساخت و روسیه را از بسیاری کشورهای دیگر متمایز کرد. با این حال، نباید هر اقدام مسکو را بخشی از یک نقشه از پیش طراحی‌شده برای بیرون‌راندن غرب دانست. آنچه از سیاست‌های علنی روسیه برمی‌آید، تلاش برای حفظ نفوذ، پی‌گیری منافع امنیتی و جلوگیری از شکل‌گیری ترتیباتی است که نگرانی‌های مسکو را نادیده بگیرد.
از دید ژئوپولیتیکی، افغانستان برای روسیه هم محل نگرانی‌های امنیتی است و هم بخشی از رقابت بر سر نفوذ منطقه‌ای. همکاری با طالبان می‌تواند اطلاعات و دسترسی سیاسی بیشتری در اختیار مسکو بگذارد؛ در مقابل، طالبان نیز می‌توانند از رابطه با روسیه برای گسترش تماس‌های خارجی و تقویت ظرفیت‌های امنیتی خود استفاده کنند. به این ترتیب، همکاری دو طرف را باید در چارچوب تلاقی منافع‌شان فهمید؛ نه صرفاً به‌عنوان واکنشی به تهدید داعش.
در نهایت، سفر سرگئی ناریشکین به کابل را باید نشانه‌ای از جایگاه افغانستان در محاسبات تازه روسیه دانست. مسکو می‌خواهد هم با تهدیدهای امنیتی مقابله کند و هم در شکل‌گیری ترتیبات آینده منطقه سهم داشته باشد. رابطه با طالبان یکی از ابزارهای رسیدن به این هدف است؛ ابزاری که اهمیت آن فراتر از یک دیدار استخباراتی می‌رود.
در کابل، پس از پایان دیدارها، دروازه‌ها دوباره بسته می‌شوند و موترها از محوطه بیرون می‌روند؛ اما معنای سیاسی یک دیدار با رفتن مهمانان از میان نمی‌رود. گاهی آنچه در یک اتاق بسته آغاز می‌شود، در ماه‌ها و سال‌های بعد، در شکل همکاری‌های امنیتی، تصمیم‌های سیاسی و تغییر موازنه قدرت خود را نشان می‌دهد.
سفر سرگئی ناریشکین به کابل نیز از همین جنس است: نشانه‌ای از این‌که روسیه نمی‌خواهد آینده امنیتی افغانستان و پیرامون آسیای مرکزی را تنها از دور تماشا کند. مسکو با نزدیک‌شدن به طالبان می‌کوشد در معادلات منطقه سهم بیشتری بگیرد؛ و این‌که این نزدیکی تا چه اندازه بر تحولات آینده اثر خواهد گذاشت، به تصمیم‌هایی بستگی دارد که پس از این دیدار گرفته می‌شوند.
الهام قاسمی
