سفر ناریشکین به کابل
سفر سرگئی ناریشکین، رئیس سرویس اطلاعات خارجی روسیه، به کابل و دیدار او با عبدالحق وثیق، رئیس استخبارات حکومت طالبان، در شرایطی انجام شد که مناسبات مسکو و کابل در ماه‌های اخیر از یک تماس سیاسی معمول فراتر رفته و به حوزه‌های امنیتی و راهبردی نزدیک‌تر شده است. ناریشکین در ۱۴ اکتوبر وارد کابل شد و با عبدالحق وثیق و شماری از مقام‌های ارشد طالبان گفت‌وگو کرد. درباره محتوای دقیق این مذاکرات اطلاعات رسمی اندکی منتشر شده، اما منابعی در حکومت طالبان گفته‌اند که گفت‌وگوها درباره توسعه روابط و همکاری‌های استخباراتی و تبادل اطلاعات امنیتی بوده است.
زمان این سفر نیز قابل توجه است. تنها چند روز پیش از آن، هشتمین نشست فرمت مسکو درباره افغانستان در پایتخت روسیه برگزار شده بود؛ نشستی که در آن موضوع مبارزه با تروریسم، وضعیت امنیتی منطقه و روابط افغانستان با کشورهای همسایه در کانون توجه قرار داشت. در همان نشست، سرگئی لاوروف از عملکرد نیروهای امنیتی طالبان در مبارزه با داعش و گروه‌های تروریستی تمجید نموده و بر ضرورت همکاری منطقه‌ای تأکید کرد.
از این منظر، سفر رئیس سرویس اطلاعات خارجی روسیه به کابل را نمی‌توان صرفاً یک دیدار تشریفاتی دانست. حضور عالی‌ترین مقام اطلاعات خارجی روسیه در کابل، آن هم در فاصله کوتاهی پس از نشست فرمت مسکو، این پرسش را مطرح می‌کند که آیا مناسبات روسیه و حکومت طالبان وارد مرحله‌ای تازه شده است که در آن همکاری استخباراتی و امنیتی، به یکی از پایه‌های اصلی روابط دو طرف تبدیل می‌شود؟
عبور روابط مسکو و کابل از سیاست به استخبارات
روابط روسیه و حکومت طالبان طی سال‌های گذشته به‌تدریج از تماس‌های غیررسمی و سیاسی به تعاملات رسمی‌تر حرکت کرده است. نقطه مهم در این روند، تصمیم مسکو برای به رسمیت شناختن حکومت طالبان در سال ۲۰۲۵ بود؛ اقدامی که روسیه را به نخستین کشوری تبدیل کرد که حکومت طالبان را به‌صورت رسمی به رسمیت شناخت. پس از آن نیز مقام‌های روس بارها بر ضرورت گسترش همکاری با کابل تأکید کرده‌اند.
اما سفر ناریشکین از یک جهت با دیدارهای سیاسی و دیپلماتیک متفاوت است. وقتی وزیر خارجه، نماینده ویژه یا مقام اقتصادی یک کشور به پایتخت دیگری سفر می‌کند، محورهای مذاکرات معمولاً قابل پیش‌بینی‌تر است؛ اما سفر رئیس سرویس اطلاعات خارجی، به‌طور طبیعی بیشتر به حوزه تهدیدها، شبکه‌های مسلح، تبادل اطلاعات، تحرکات امنیتی و ارزیابی خطرات مربوط می‌شود. از همین رو، دیدار ناریشکین و عبدالحق وثیق را می‌توان در چارچوب گسترش تماس‌های امنیتی میان مسکو و کابل تحلیل کرد.
در چنین چارچوبی، داعش یکی از طبیعی‌ترین موضوعات مورد بحث میان دو سرویس استخباراتی خواهد بود. روسیه طی سال‌های اخیر نگرانی جدی خود را از گسترش تهدیدهای وابسته به داعش در افغانستان و آسیای مرکزی ابراز کرده است. این نگرانی فقط به مرزهای افغانستان محدود نمی‌شود؛ زیرا هرگونه انتقال نیرو، منابع، شبکه‌های تبلیغاتی یا عناصر افراطی از افغانستان به آسیای مرکزی می‌تواند مستقیماً امنیت روسیه و کشورهای عضو سازمان پیمان امنیت جمعی را تحت تأثیر قرار دهد.
داعش؛ از «تهدید افغانستان» تا «تهدید برخاسته از پاکستان»
اهمیت سفر ناریشکین به کابل زمانی بیشتر روشن می‌شود که در کنار مواضع تازه مسکو درباره منشأ تهدید داعش قرار گیرد. روسیه در گذشته بارها درباره فعالیت داعش خراسان در افغانستان هشدار داده بود. اما در روزهای اخیر، در ادبیات سرگئی لاوروف تغییر قابل توجهی مشاهده شده است. او پس از نشست هشتم فرمت مسکو، در توضیح اختلافات افغانستان و پاکستان، از شاخه پاکستانی داعش سخن گفت.
این تغییر ادبیات را برخی تحلیلگران پاکستانی نیز برجسته کرده‌اند. عمران گل، تحلیلگر پاکستانی، نوشته است که مسکو در ماه جولای داعش را عمدتاً در قالب «ولایت خراسان» و تهدیدی مستقر در افغانستان توصیف می‌کرد، اما لاوروف در اظهارات ششم اکتوبر خود به جای استفاده از این تعبیر، از شاخه پاکستانی داعش سخن گفته است. به باور او، این تغییر می‌تواند نشانه تغییر محاسبات روسیه درباره افغانستان و پاکستان باشد.
این موضوع برای کابل اهمیت ویژه دارد. حکومت طالبان همواره تلاش کرده است این روایت را تقویت کند که داعش در افغانستان مهار شده و بخش مهمی از شبکه‌ها و مراکز آن از بین رفته است. از سوی دیگر، پاکستان بارها افغانستان را متهم کرده که گروه‌های مسلح ضدپاکستانی در خاک افغانستان فعالیت دارند؛ اتهامی که کابل رد کرده است. نشست فرمت مسکو نیز تحت تأثیر همین اختلافات قرار گرفت و در نهایت افغانستان و پاکستان بر سر متن بیانیه نهایی به توافق نرسیدند.
در چنین فضایی، تغییر ادبیات روسیه درباره داعش می‌تواند برای کابل اهمیت سیاسی و امنیتی داشته باشد. اگر مسکو بخشی از تهدید داعش در منطقه را از زاویه شبکه‌های مستقر یا فعال در پاکستان، مورد توجه قرار دهد، طبیعی است که ارزیابی استخباراتی روسیه از وضعیت امنیتی افغانستان، پاکستان و آسیای مرکزی نیز پیچیده‌تر و چندلایه‌تر شود. در نتیجه، دیدار ناریشکین و وثیق می‌تواند فرصتی برای تبادل ارزیابی‌های امنیتی درباره همین شبکه‌ها و تحولات منطقه‌ای باشد.
مسکو، کابل و شکل‌گیری یک همکاری امنیتی منطقه‌ای
سفر ناریشکین به کابل را باید در چارچوب وسیع‌تر سیاست روسیه در قبال افغانستان نیز دید. هشتمین نشست فرمت مسکو در پنجم اکتوبر برگزار شد و یکی از محورهای اصلی آن، تقویت همکاری‌های منطقه‌ای در مبارزه با تروریسم و مواد مخدر بود. در همین نشست، لاوروف از حکومت طالبان به دلیل آنچه مسکو مبارزه با داعش و دیگر گروه‌های تروریستی می‌داند، تمجید کرد.
لاوروف همچنین تأکید کرده است که بازگشت زیرساخت‌های نظامی ناتو به افغانستان یا کشورهای همسایه از دید روسیه قابل قبول نیست. این موضع نشان می‌دهد که نگاه مسکو به افغانستان تنها به مبارزه با تروریسم محدود نمی‌شود، بلکه مسئله حضور قدرت‌های خارجی و ترتیبات امنیتی منطقه نیز در محاسبات روسیه جایگاه مهمی دارد.
از این منظر، حمایت روسیه از ظرفیت‌های امنیتی حکومت طالبان را می‌توان بخشی از یک محاسبه گسترده‌تر دانست. برای مسکو، افغانستان کشوری در همسایگی مستقیم حوزه امنیتی روسیه است و بی‌ثباتی در آن می‌تواند از طریق آسیای مرکزی به مرزهای امنیتی روسیه منتقل شود. از سوی دیگر، روسیه نمی‌خواهد خلأ قدرت در افغانستان زمینه بازگشت یک قدرت نظامی خارجی را فراهم کند. به همین دلیل، ایجاد نوعی تعامل امنیتی با کابل می‌تواند برای مسکو ابزاری برای مدیریت بخشی از این نگرانی‌ها باشد.
بنابراین می توان گفت که یک تحول اساسی در حال شکل‌گیری است. روسیه دیگر صرفاً با حکومت طالبان درباره مسائل سیاسی افغانستان گفت‌وگو نمی‌کند؛ بلکه در حال ایجاد کانال‌های ارتباطی در سطوح حساس امنیتی و استخباراتی است. دیدار ناریشکین با وثیق، در کنار تماس‌های سیاسی و امنیتی پیشین، نشانه‌ای از همین روند است.
در این میان، سفر هم‌زمان وزیر داخله روسیه به پاکستان نیز قابل توجه است. در حالی که ناریشکین در کابل با رئیس استخبارات طالبان دیدار می‌کرد، ولادیمیر کولکولسف، وزیر داخله روسیه، در پاکستان با فرمانده اردوی این کشور دیدار داشت. هم‌زمانی این دو سفر نشان می‌دهد که مسکو در حال گفت‌وگو با هر دو طرف معادله افغانستان و پاکستان است و تلاش می‌کند ارزیابی مستقیمی از وضعیت امنیتی منطقه داشته باشد.
از همین زاویه، سفر ناریشکین را می‌توان نشانه‌ای از عبور تدریجی روابط روسیه و حکومت طالبان از تعامل سیاسی به همکاری‌های امنیتی و استخباراتی دانست؛ روندی که در صورت ادامه، می‌تواند بر معادلات امنیتی افغانستان، روابط کابل و اسلام‌آباد و حتی ترتیبات امنیتی آسیای مرکزی تأثیر بگذارد.
نقیب الله جمشید
