جنگ ایران و آمریکا
در ماههای اخیر، تنش فزاینده میان جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده آمریکا بار دیگر نگرانیها را در سطح منطقه و بهویژه در افغانستان تشدید کرده است. اگرچه محور این تقابل اختلافات سیاسی، نظامی و راهبردی این دو کشور عنوان میشود، اما واقعیتهای امنیتی و تاریخی نشان میدهد که پیامدهای آن تنها محدود به تهران و واشنگتن نمیماند، بلکه بر امنیت و ثبات افغانستان بهطور مستقیم تأثیر خواهد گذاشت.
افغانستان، بهخاطر موقعیت جغرافیایی، تاریخ پرآشوب و تجربهٔ مداخلات خارجی، نمیتواند نسبت به این تحولات بیتفاوت باشد؛ واقعیتی که بسیاری از تحلیلگران داخلی بارها بر آن تأکید کردهاند.
امنیت مرزهای غربی ما؛ خط تماس مستقیم با بحران
افغانستان با ایران مرز طولانی و حساسی دارد که ثبات در آنسوی مرز، نخستین و ملموسترین تأثیر را بر امنیت ولایتهای غربی ما خواهد گذاشت. هرگونه بیثباتی یا درگیری نظامی در ایران میتواند کنترول مرزها را دشوارتر سازد، مسیرهای قاچاق سلاح و مواد مخدر را گستردهتر کند و گروههای مسلح غیردولتی را تقویت نماید.
تحلیلگران امنیتی در رسانههای افغانستانی و بینالمللی تأکید کردهاند که تشدید بحرانهای منطقهای میتواند وضعیت امنیت داخلی افغانستان را پیچیدهتر کند، بهویژه در مناطقی که قبلاً هم تجربهٔ بیثباتی داشتهاند.
الگوی مداخلات آمریکا؛ از افغانستان تا خاورمیانه
تجربهٔ افغانستان، عراق و سوریه نشان داده است که مداخلات نظامی و امنیتی آمریکا در منطقه، نه تنها به ثبات بلندمدت منجر نشده، بلکه پیامدهای ناامنی را تشدید کرده است. در افغانستان، حضور دو دههای قدرتهای خارجی، علیرغم هزینههای عظیم مالی و انسانی، نتوانست ثبات پایدار بسازد و اکنون کشور ما با پیامدهای ادامهدار آن مواجه است.
در عراق و سوریه نیز حضور نیروهای خارجی با شعار مبارزه با تروریسم یا تغییر رژیم، به ناامنیهای پیچیدهتر، گسترش گروههای مسلح و رقابت نیابتی قدرتها انجامیده است. تجربهها نشان داده که هرگاه مداخلهٔ خارج از کنترل بسط یافته، ثبات منطقهای جای خود را به بحران و بیاعتمادی داده است.
در چارچوب این الگو، بسیاری از ناظران امنیتی در افغانستان بر این باورند که فشارهای فزاینده علیه ایران میتواند ادامهٔ همان روند بیثباتی باشد؛ روندی که پیامدهایش فراتر از مرزها پخش میشود و افغانستان را نیز درگیر خواهد کرد.
جنگ ایران و آمریکا؛ اینبار، ناامنی ایران مساوی است با ناامنی افغانستان
نکتهٔ اساسی در وضعیت کنونی آن است که بحران احتمالی، دیگر در کشورهای دوردست منطقه رخ نمیدهد، بلکه در همسایگی بلافصل افغانستان شکل میگیرد. در سالهای گذشته، بیثباتی در عراق یا سوریه هرچند بر معادلات منطقهای تأثیر داشت، اما پیامدهای آن برای افغانستان بیشتر غیرمستقیم بود.
اکنون اما هرگونه تشدید ناامنی در ایران، بهدلیل هممرزی جغرافیایی، پیوندهای انسانی و مسیرهای مشترک اقتصادی، ناگزیر بر وضعیت داخلی افغانستان اثر خواهد گذاشت. این تأثیر نه از سر انتخاب سیاسی کابل، بلکه نتیجهٔ واقعیتهای میدانی و امنیتی منطقه است.
افزایش تنش در ایران میتواند فشارهای امنیتی را بر مرزهای غربی افغانستان تشدید کند، زمینهٔ تحرک بیشتر گروههای مسلح را فراهم سازد و در عین حال، موج تازهای از نگرانیهای اقتصادی و جابهجاییهای جمعیتی را بهدنبال داشته باشد. چنین وضعیتی، جامعهٔ افغانستان را در مقطعی حساس با چالشهای تازه روبهرو میسازد؛ چالشهایی که مدیریت آنها نیازمند ثبات در محیط پیرامونی است.
به همین دلیل، بسیاری از تحلیلگران و کارشناسان داخلی هشدار دادهاند که بیثباتی در ایران، دیگر یک مسئلهٔ صرفاً منطقهای نیست، بلکه بهطور مستقیم با امنیت و آرامش افغانستان پیوند خورده است.
نگاه بخشی از افکار عمومی افغانستان به نقش ایران در ثبات منطقه
در رسانهها و گفتمان عمومی افغانستان، این دیدگاه مطرح شده است که ایران یکی از بازیگران تأثیرگذار در معادلات امنیتی منطقه است و تضعیف نقش این کشور میتواند به گسترش بحرانها منجر شود. این دیدگاه بیشتر بر تحلیل امنیتی و واقعیات منطقهای استوار است، نه موضعگیری ایدئولوژیک.
بر اساس تحلیلهای منتشرشده، ثبات ایران میتواند به عنوان یکی از عوامل بازدارندهٔ بیثباتی در منطقهٔ غرب آسیا عمل کند و از فشارهای امنیتی تازهای که ممکن است به افغانستان سرایت کند، بکاهد.
امنیت اقتصادی و جابهجایی جمعیتی؛ پیامدهای فراتر از جنگ
پیامدهای احتمال جنگ ایران و آمریکا تنها به مسائل نظامی خلاصه نمیشود. بیثباتی در منطقه میتواند:
مسیرهای تجارت و ترانزیت را مختل سازد
قیمت کالاها و انرژی را بالا ببرد
فشار بر خدمات اجتماعی در افغانستان را تشدید کند
کارشناسان اقتصادی هشدار دادهاند که شوکهای بیرونی در مسیرهای تجارت منطقهای علیه اقتصاد افغانستان تأثیرات جدی دارد، بهویژه زمانی که کشور به مسیرهای پیرامونی برای ترانزیت کالا وابسته است.
همچنین در صورت بیثباتی گسترده، احتمال جابهجایی جمعیت افزایش مییابد؛ موضوعی که افغانستان پیش از این تجربه کرده و پیامدهای اجتماعی و اقتصادی آن هنوز باقی است.
جمعبندی: ثبات منطقه، ضروری برای امنیت افغانستان
برای افغانستان، مسئله نه فقط برخورد سیاسی با یک منازعه خارجی است، بلکه درک درست از پیامدهای احتمالی بحرانهای منطقهای است که میتواند بر امنیت ملی و داخلی کشور تأثیرات مستقیم داشته باشد.
نقش کشورهای منطقهای، نسبت قدرتها، و میزان بازدارندگی در برابر بیثباتی، همگی عواملی هستند که افغانستان باید در تحلیلهای امنیتی خود در نظر بگیرد.
در این چارچوب، بسیاری از کارشناسان و تحلیلگران در افغانستان بر این باورند که ثبات ایران و نقش آن در معادلات امنیتی منطقه، میتواند به حفاظت از مرزها و جلوگیری از گسترش ناامنی به داخل افغانستان کمک کند؛ موضوعی که نادیده گرفتن آن میتواند پیامدهای سنگینی برای امنیت و رفاه جامعهٔ افغانستان داشته باشد.
زهرا هاشمی
