حضور جمعی از شاعران ایرانی در هرات و برگزاری شب شعر «از هریوا تا نیشابور؛ نوای شعر فارسی» رویدادی است که باید به آن توجه کرد. این شب شعر را انجمن ادبی هرات با همکاری نمایندگی وزارت امور خارجه در هرات برگزار کرد و نخستین محفل مشترک شعری میان دو حوزه فرهنگی ایران و افغانستان است.
در سال‌های اخیر، این نخستین بار است که یک هیئت ادبی ایرانی به افغانستان سفر می‌کند. به همین دلیل، این رویداد تنها یک برنامه فرهنگی معمولی نیست و می‌تواند نشانه آغاز مرحله‌ای تازه در روابط فرهنگی دو کشور باشد. وقتی دو ملتی که زبان، تاریخ و ادبیات مشترک دارند، سال‌ها ارتباط ادبی منظمی نداشته‌اند، هر گام برای بازگشایی دوباره این ارتباط ارزش بررسی و تحلیل دارد.
هرات؛ یکی از مراکز بزرگ فرهنگ و ادب فارسی
برای درک اهمیت این شب شعر، باید جایگاه هرات را در تاریخ فرهنگ فارسی شناخت. هرات یا همان «هریوا» قرن‌ها یکی از مهم‌ترین مراکز علم، ادب و هنر در جهان فارسی‌زبان بوده است. این شهر در دوره تیموریان، به‌ویژه در زمان سلطان حسین بایقرا، به اوج شکوفایی رسید. در آن دوره، شاعران، نویسندگان، نقاشان، خوشنویسان و موسیقی‌دانان بسیاری در هرات گرد آمدند و آثار ماندگاری پدید آوردند.
نام‌های بزرگی با هرات پیوند خورده‌اند. خواجه عبدالله انصاری، عارف و نویسنده قرن پنجم، در هرات زندگی می‌کرد و مناجات‌هایش هنوز در میان فارسی‌زبانان خوانده می‌شود. نورالدین عبدالرحمن جامی، از آخرین شاعران بزرگ سنت کلاسیک فارسی، نیز از چهره‌های برجسته همین شهر است. امیرعلی‌شیر نوایی، وزیر و شاعر و حامی هنرمندان، در رونق فرهنگی هرات نقش مهمی داشت. کمال‌الدین بهزاد، نگارگر مشهور، هم در همین محیط هنری پرورش یافت و مکتب نگارگری هرات به شهرت جهانی رسید.
این میراث فقط به کتاب‌ها و موزه‌ها محدود نیست. در هرات هنوز مردم به شعر علاقه دارند، انجمن‌های ادبی فعال‌اند و نسل جدیدی از شاعران می‌نویسند. به همین دلیل، هرات میزبانی مناسب برای چنین محفلی است، چون هم پیشینه تاریخی دارد و هم جامعه ادبی زنده.
پیوند هرات و نیشابور؛ انتخابی هوشمندانه
انتخاب عنوان «از هریوا تا نیشابور» ابتکاری درخور تحسین است. هرات و نیشابور هر دو از شهرهای مهم خراسان تاریخی استند و در طول قرن‌ها از نظر فرهنگی با هم ارتباط نزدیک داشتند. نیشابور زادگاه عمر خیام و عطار نیشابوری است و هرات نیز زادگاه و زیستگاه جامی و انصاری. دانشمندان، شاعران و عارفان در این منطقه رفت‌وآمد می‌کردند و مرزهای امروزی در آن زمان وجود نداشت.
مزیت این عنوان آن است که به‌جای تأکید بر نام کشورها، بر ریشه‌های تاریخی و فرهنگی مشترک تکیه می‌کند. نام دو شهر، تصویری از یک فضای فرهنگی واحد را به ذهن می‌آورد که شاعران امروز هر دو سوی مرز، وارث آن استند. این رویکرد باعث می‌شود شرکت‌کنندگان خود را نماینده یک سنت مشترک ببینند، نه فقط شهروندان دو کشور مجزا. همین نگاه، زمینه همدلی را بیشتر می‌کند و گفت‌وگو را آسان‌تر می‌سازد.
رحمت‌الله فیضان، معاون نمایندگی وزارت امور خارجه افغانستان در هرات، نیز در یادداشتی از حضور شاعران، ادیبان و فرهیختگان ایرانی استقبال کرد و این محفل را فرصتی برای تجدید پیوندهای فرهنگی و ادبی میان هرات و نیشابور و پاسداشت میراث مشترک زبان و ادب فارسی دانست. این سخنان نشان می‌دهد میزبانان نیز این برنامه را مهم دانسته اند و به این محفل توجه ویژه داشته اند.
شب شعر و نقش آن در نزدیکی ملت‌ها
در شب شعر «از هریوا تا نیشابور»، شاعران ایرانی در کنار شاعران هراتی شعر خواندند و این حضور مشترک، فرصتی برای شنیدن صدای یکدیگر بود. شعر فارسی در ایران و افغانستان لهجه‌ها و سبک‌های گوناگونی دارد، اما واژه‌ها، مضمون‌ها و اشاره‌های ادبی کاملا مشترک است. شاعران دو کشور با حافظ، مولوی، سعدی، جامی و بیدل بزرگ شده‌اند و همین، گفت‌وگوی آنان را ساده می‌کند.
نشست‌هایی از این دست اهمیتی فراتر از روابط رسمی دارند. روابط میان دولت‌ها معمولاً بر اساس منافع سیاسی و اقتصادی تعریف می‌شود و با تغییر شرایط، دچار نوسان می‌شود. اما روابط میان ملت‌ها بر زبان، تاریخ و تجربه مشترک استوار است و پایدارتر می‌ماند. شاعران و نویسندگان در این میان نقش مهمی دارند، زیرا آثارشان در میان مردم خوانده می‌شود و بر نگرش آنان تأثیر می‌گذارد. یک محفل ادبی می‌تواند بسیاری از پیش‌داوری‌ها را کم کند و مردم را با یکدیگر آشنا سازد.
شب شعر «از هریوا تا نیشابور» نشان داد که زبان فارسی هنوز می‌تواند مردم دو کشور را گرد هم آورد. هرات با پیشینه ادبی و هنری درخشانش، و نیشابور با یادگار خیام و عطار، دو سوی یک میراث مشترک‌اند. سفر هیئت ادبی ایران به افغانستان پس از سال‌ها و برگزاری این محفل، گامی ارزشمند در راه تقویت پیوندهای فرهنگی است.
باتوجه به آنچه که گفته شد، برگزاری چنین برنامه‌هایی به‌طور منظم می‌تواند نتایج ملموسی داشته باشد؛ از جمله تبادل شاعران و نویسندگان، چاپ مشترک آثار، برگزاری جشنواره‌های ادبی و سفرهای متقابل به هرات و نیشابور. این‌ها همه به تقویت اعتماد و همکاری فرهنگی کمک می‌کنند. امید است این حرکت ادامه یابد و محفل‌های مشابه، در هر دو کشور، به‌صورت پایدار برگزار شود.
مسلم اخلاقی
