یکی از رویدادهای مهمی که می‌تواند معادلات سیاسی و امنیتی جنگ‌های اخیر در ایران و منطقه را دستخوش تغییر سازد، نشست چهارجانبه‌ای است که روز دوشنبه، ۴ عقرب ۱۴۰۵، برابر با ۲۶ اکتوبر ۲۰۲۶، در تهران برگزار شد. در این نشست، مقام‌های ارشد کشورهای عضو پیمان مکه، شامل وزیر دفاع عربستان سعودی، فرمانده ارتش پاکستان و رئیس سازمان استخبارات ترکیه، در کنار مقام‌های ارشد جمهوری اسلامی ایران گردهم آمدند تا درباره وضعیت امنیتی منطقه و راه‌های مدیریت بحران‌های موجود گفت‌وگو کنند.
این دیدار را نمی‌توان تنها یک رفت‌وآمد دیپلوماتیک یا تلاش معمول برای کاهش تنش‌ها دانست. اهمیت این نشست فراتر از تشریفات سیاسی و اعلامیه‌های پایانی آن است. کشورهایی که تا همین چندی پیش در پی ایجاد ترتیبات تازه امنیتی و تقویت جایگاه خود در معادلات منطقه‌ای بودند، اکنون برای گفت‌وگو درباره امنیت خاورمیانه راهی تهران شده‌اند؛ همان پایتختی که سال‌ها زیر فشار تحریم‌ها، تهدیدهای نظامی و تلاش‌های سیاسی برای منزوی ساختن ایران قرار داشت.
در واقع، تحولات اخیر بار دیگر یک واقعیت مهم را آشکار ساخت: امنیت خاورمیانه را نمی‌توان بدون حضور و نقش ایران تعریف کرد. حتا دولت‌هایی که تصور می‌کردند با تکیه بر حمایت قدرت‌های غربی و ایجاد ائتلاف‌های نظامی می‌توانند توازن قدرت در منطقه را به سود خود تغییر دهند، اکنون با این واقعیت روبه‌رو شده‌اند که مدیریت بحران‌های منطقه‌ای بدون درنظرداشت جایگاه ایران با دشواری‌های جدی روبه‌رو خواهد بود.
شاید به همین دلیل است که پپه اسکوبار، روزنامه‌نگار و تحلیل‌گر شناخته‌شده، در مقاله‌ای درباره این نشست، تصویر حضور مقام‌های ارشد پیمان مکه در دیدار با محسن رضایی را با تعبیر «بوسیدن انگشتر» توصیف کرده است؛ تعبیری کنایه‌آمیز که از دیدگاه او، نمادی از تغییر جایگاه و توازن قدرت در منطقه به شمار می‌رود. اسکوبار حتا تأکید می‌کند که این رویداد را باید نه صرفاً نشست پیمان مکه، بلکه «نشست تهران» دانست؛ نشستی که در آن ایران میزبان بود و موضوع امنیت منطقه‌ای در پایتخت این کشور مورد بحث قرار گرفت.
این نشست بیش از آن‌که یک دیدار تشریفاتی باشد، بازتابی از واقعیت تازه در معادلات منطقه است؛ واقعیتی که نشان می‌دهد تلاش برای شکل‌دهی نظم امنیتی در خاورمیانه، بدون درنظرداشت نقش ایران، به نتیجه نخواهد رسید.
از رؤیای قدرت نظامی تا واقعیت وابستگی امنیتی
عربستان سعودی در سال‌های گذشته تلاش کرده است با خریداری جنگ‌افزارهای پیشرفته، گسترش همکاری‌های نظامی با کشورهای غربی و ایجاد پیمان‌های دفاعی تازه، جایگاه خود را به‌عنوان یکی از قدرت‌های نظامی منطقه استوار سازد. ایجاد پیمان مکه با اشتراک پاکستان و ترکیه نیز در همین راستا صورت گرفته است؛ پیمانی که هدف آن پیوندزدن توان دفاعی کشورهای عضو و ایجاد یک چتر حمایتی مشترک در برابر تهدیدهای امنیتی عنوان شده است.
اما رویدادهای جنگ اخیر، میزان وابستگی نظامی عربستان به قدرت‌های خارجی را بیش از پیش آشکار ساخته است. خریداری جنگ‌افزارهای پیشرفته، داشتن پایگاه‌های نظامی و برخورداری از پشتیبانی کشورهای خارجی، به‌تنهایی نمی‌تواند قدرت نظامی مستقل یک کشور را تضمین کند. عربستان با وجود امکانات گسترده مالی و تسلیحاتی، همچنان در بخش‌هایی از تجهیزات، پشتیبانی تخنیکی و امکانات دفاعی به کشورهای خارجی وابسته است؛ وابستگی‌ای که در شرایط جنگ و بحران می‌تواند به محدودیتی جدی تبدیل شود.
در سوی دیگر، ایران در جریان دهه‌ها تحریم و محدودیت‌های گسترده، راه متفاوتی را در پیش گرفته است. تهران به‌جای تکیه بر خرید جنگ‌افزار از کشورهای خارجی، بخش بزرگی از توان نظامی خود را بر رشد صنایع دفاعی داخلی، ساخت تجهیزات نظامی، تولید موشک‌ها و طیاره‌های بی‌سرنشین و گسترش ظرفیت‌های بومی استوار ساخته است. به این ترتیب، ایران توانایی طراحی، ساخت و ترمیم بخش مهمی از تجهیزات نظامی خود را در داخل کشور به دست آورده است؛ ظرفیتی که در شرایط جنگ و محدودیت دسترسی به بازارهای جهانی اهمیت دوچندان پیدا می‌کند.
با وجود فشارهای اقتصادی و تحریم‌های طولانی‌مدت، ایران توانسته است بخش مهمی از نیازهای دفاعی خود را در داخل تأمین کند. همین ظرفیت، محاسبه هزینه هرگونه رویارویی نظامی با ایران را برای طرف‌های مقابل دشوارتر ساخته و کشورهای منطقه را وادار کرده است تا در ارزیابی‌های امنیتی خود، توانایی‌ها و نقش ایران را جدی‌تر از گذشته در نظر بگیرند.
امنیت منطقه؛ نه با نسخه واشنگتن، بلکه با ارادۀ کشورهای منطقه
یکی از پیام‌های مهم نشست تهران، تأکید بر این نکته بود که امنیت منطقه باید به دست کشورهای خود منطقه تأمین شود. محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، با تأکید بر مفهوم «امنیت درون‌زا» گفت که ثبات و امنیت غرب آسیا باید بر بنیاد همکاری کشورهای منطقه تأمین گردد، نه بر پایۀ نسخه‌هایی که قدرت‌های بیرونی برای این منطقه می‌پیچند.
این دیدگاه در برابر سیاستی قرار دارد که ایالات متحده طی دهه‌های گذشته در خاورمیانه دنبال کرده است؛ سیاستی که بر حضور نظامی، ایجاد پایگاه‌های نظامی، فروش گستردۀ جنگ‌افزار و شکل‌دهی به پیمان‌های امنیتی استوار بوده است. با این همه، حضور گستردۀ نظامی امریکا نتوانسته است آرامش و ثبات را به منطقه بیاورد و غرب آسیا همچنان یکی از ناامن‌ترین مناطق جهان به شمار می‌رود. در بسیاری موارد، مداخلۀ قدرت‌های بیرونی نه‌تنها به حل بحران‌ها کمک نکرده، بلکه بر پیچیدگی آن‌ها نیز افزوده است. در چنین وضعیتی، وابستگی امنیتی برخی کشورهای منطقه به واشنگتن، به‌جای آن‌که استقلال و ثبات آن‌ها را تضمین کند، امنیت‌شان را به منافع و محاسبات سیاسی امریکا گره زده است.
پپه اسکوبار، روزنامه‌نگار و تحلیل‌گر سیاسی، در مقالۀ خود درباره اهمیت نشست تهران می‌نویسد: «توپ کاملاً در میدان غرب آسیاست؛ ایالات متحده حتی روی میز هم نیست.» این تعبیر نشان‌دهندۀ برداشتی از دگرگونی فضای سیاسی منطقه است؛ فضایی که در آن کشورهای غرب آسیا بیش از گذشته به این واقعیت پی برده‌اند که باید خودشان درباره سرنوشت و مسایل امنیتی‌شان تصمیم بگیرند. از دیدگاه اسکوبار، نشست تهران نشانه‌ای از انتقال ابتکار عمل به کشورهای منطقه است؛ کشورهایی که دیگر نمی‌توانند برای همیشه امنیت و آیندۀ سیاسی خود را به تصمیم‌های واشنگتن وابسته نگه دارند.
از همین رو، تأکید تهران بر امنیت درون‌زا را می‌توان تلاشی برای تغییر الگوی امنیتی منطقه دانست؛ الگویی که در آن ایران، عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان به‌جای ادامۀ رقابت‌های فرسایشی و تکیه بر قدرت‌های بیرونی، مسؤولیت بیشتری در تأمین امنیت و حفظ ثبات غرب آسیا بر عهده بگیرند. منطقه‌ای که سال‌ها میدان رقابت قدرت‌های خارجی بوده است، بیش از هر زمان دیگر به سازوکاری نیاز دارد که در آن کشورهای منطقه خود تصمیم‌گیرنده باشند، نه این‌که دیگران برای آن‌ها تصمیم بگیرند.
هرچند اختلاف‌های سیاسی، رقابت‌های منطقه‌ای و بی‌اعتمادی‌های دیرینه هنوز هم مانع شکل‌گیری همکاری گسترده میان این کشورهاست، اما حضور مقام‌های ارشد کشورهای عضو پیمان مکه در تهران نشان می‌دهد که نادیده‌گرفتن جایگاه ایران در هرگونه طرح امنیتی منطقه، با واقعیت‌های سیاسی و جغرافیایی غرب آسیا سازگار نیست.
پیمان مکه؛ از صف‌آرایی دفاعی تا نیاز به گفت‌وگو با تهران
پیمان مکه با هدف گسترش همکاری‌های دفاعی و ایجاد جبهه‌ای مشترک در برابر تهدیدهای امنیتی شکل گرفت. کشورهای عضو این پیمان می‌خواستند با پیوندزدن ظرفیت‌های نظامی خود، جایگاه‌شان را در معادلات منطقه‌ای تقویت کنند؛ اما تحولات بعدی نشان داد که تحقق چنین هدفی بدون درنظرداشت واقعیت‌های سیاسی و جغرافیایی منطقه امکان‌پذیر نیست.
در این میان، جایگاه ایران یکی از مهم‌ترین واقعیت‌هایی است که نمی‌توان آن را نادیده گرفت. عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان هرکدام در پی گسترش نفوذ و تقویت جایگاه خود در خاورمیانه‌اند؛ اما موقعیت جغرافیایی، توان نظامی و ظرفیت‌های راهبردی ایران، این کشور را به بازیگری تأثیرگذار در معادلات امنیتی منطقه تبدیل کرده است. از همین رو، هرگونه تلاش برای شکل‌دادن به نظم امنیتی جدید، بدون درنظرداشت نقش تهران، با محدودیت‌های جدی روبه‌رو خواهد شد.
این موضوع برای عربستان سعودی اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا ریاض در سال‌های گذشته برای تقویت توان دفاعی خود، به خرید گستردۀ تسلیحات و پشتیبانی نظامی قدرت‌های غربی تکیه کرده است. با این حال، تحولات اخیر بار دیگر نشان داد که برخورداری از تجهیزات پیشرفته و حمایت خارجی، به‌تنهایی نمی‌تواند امنیت یک کشور را تضمین کند. به بیان دیگر، قدرت نظامی تنها به شمار تسلیحات و ارزش قراردادهای دفاعی وابسته نیست؛ بلکه توانایی دفاع مستقل و تفاهم با بازیگران اصلی منطقه نیز در تأمین امنیت نقش اساسی دارد.
در چنین شرایطی، سفر وزیر دفاع عربستان سعودی به تهران معنای ویژه‌ای پیدا می‌کند. ریاض که پیش از این در پی ایجاد ساختار دفاعی مشترک با ترکیه و پاکستان بود، اکنون برای گفت‌وگو درباره امنیت منطقه به پایتخت ایران آمده است. این تحول نشان می‌دهد که محاسبات امنیتی منطقه را نمی‌توان صرفاً بر پایه ائتلاف‌های نظامی و حمایت قدرت‌های خارجی تنظیم کرد؛ بلکه واقعیت‌های سیاسی و میدانی، کشورهای منطقه را به سوی گفت‌وگو با ایران سوق داده است.
تهران؛ بازیگری که نمی‌توان از معادله حذف کرد
نشست تهران را نباید به معنای پایان اختلاف‌های سیاسی یا تسلیم کشورهای عضو پیمان مکه در برابر ایران دانست. هنوز روشن نیست که این گفت‌وگوها تا چه اندازه به همکاری‌های عملی و توافق‌های پایدار بینجامد؛ اما حضور مقام‌های ارشد این کشورها در تهران نشان می‌دهد که نمی‌توان جایگاه ایران را در محاسبات امنیتی منطقه نادیده گرفت.
پیام این نشست روشن است: رقابت‌های منطقه‌ای، پیمان‌های نظامی و پشتیبانی قدرت‌های بیرونی نمی‌توانند واقعیت‌های جغرافیایی و جایگاه ایران را تغییر دهند. کشورهای منطقه، با وجود اختلاف‌های فراوان، برای تأمین امنیت و ثبات ناگزیرند نقش یکدیگر را در نظر بگیرند.
از همین رو، «سر تعظیم پیمان مکه به تهران» را باید بازتاب همین واقعیت دانست؛ واقعیتی که نشان می‌دهد ایران، با وجود سال‌ها فشار و تحریم، همچنان جایگاه مهمی در معادلات خاورمیانه دارد و هیچ طرحی برای تأمین امنیت این منطقه نمی‌تواند نقش تهران را نادیده بگیرد.
زهرا هاشمی
