تفاهمنامه خرید گاز میان افغانستان و ترکمنستان
افغانستان در سالهای اخیر بیش از آنکه از دریچه پروژههای اقتصادی و تحولات زیربنایی دیده شود، در بسیاری از رسانهها با روایت جنگ، ناامنی، بحران و بنبست معرفی شده است. چنانچه روز 19 اسد سال جاری، در حالی که بخش قابل توجهی از فضای رسانهای درباره افغانستان همچنان بر ناامنی، درگیری و بحران متمرکز بود، یک رویداد مهم اقتصادی میان افغانستان و ترکمنستان رقم خورد.
در منطقه تورغندی ولایت هرات، تفاهمنامه خرید گاز میان شرکت دولتی «افغانگاز» و شرکت «ترکمنگاز» ترکمنستان با حضور ملا عبدالغنی برادر، معاون اقتصادی ریاستالوزرا، و قربانقلی بردیمحمداف، رهبر ملی ترکمنستان، به امضا رسید. اهمیت این رویداد فقط در محتوای تفاهمنامه خلاصه نمیشود؛ بلکه حضور شخص رهبر ملی ترکمنستان در افغانستان و گفتوگوهای مستقیم او با مقامهای افغان درباره تاپی، انرژی، ترانزیت و تجارت، نشان میدهد که روابط اقتصادی دو کشور وارد مرحله جدیتری شده است.
اهمیت این رویداد زمانی بیشتر میشود که آن را در کنار تحولات عملی پروژه تاپی و نیز روایتهایی قرار دهیم که طی سالهای گذشته از توقف یا ناممکنبودن آن سخن گفتهاند. اکنون مسئله فقط عبور یک خط لوله از خاک افغانستان نیست؛ بحث بر سر قیمت گاز، میزان مصرف افغانستان، شبکه توزیع، توسعه مسیرهای ترانزیتی و حتی سرمایهگذاریهای جدید در پروژههای مرتبط است. بنابراین پرسش اساسی این است که حضور شخصی رهبر ملی ترکمنستان در افغانستان و امضای تفاهمنامه خرید گاز، چه پیامی درباره مرحله کنونی پروژه تاپی و جایگاه افغانستان در معادلات اقتصادی منطقه دارد؟
تاپی در مرحله اجرایی؛ بحث از امکان اجرا به جزئیات خرید گاز رسیده است
نخستین و مهمترین نکته در این رویداد، ماهیت تفاهمنامهای است که میان شرکت دولتی «افغانگاز» و «ترکمنگاز» به امضا رسیده است. این تفاهمنامه را نباید صرفاً یک توافق اداری میان دو شرکت تلقی کرد؛ زیرا زمانی که دو طرف وارد گفتوگو درباره خرید گاز، قیمتگذاری، میزان نیاز و چگونگی توزیع آن میشوند، به این معناست که پروژهی تاپی از مرحله شعار و اعلام سیاسی فراتر رفته و وارد یکی از حساسترین مراحل اجرایی خود شده است.
تاپی پروژهای است که گاز ترکمنستان را از مسیر افغانستان به پاکستان و هند انتقال میدهد و از نگاه افغانستان، افزون بر درآمد ترانزیتی، ظرفیت ایجاد بازار انرژی، توسعه زیربنا و تبدیل کشور به یک دهلیز اقتصادی منطقهای را دارد. از همین رو، تفاهمنامه خرید گاز را باید بخشی از زنجیره عملیاتی بزرگتری دانست که در صورت تکمیل، میتواند معادلات انرژی افغانستان و منطقه را تغییر دهد.
در واقع، اکنون پرسش اصلی دیگر این نیست که «آیا تاپی ممکن است اجرایی شود و به بهرهبرداری برسد؟»؛ بلکه بخش مهمی از مذاکرات به این مرحله رسیده که گاز با چه قیمتی خریداری شود، افغانستان چه مقدار گاز نیاز دارد و این گاز چگونه به مصرفکنندگان برسد. همین تغییر در جنس مذاکرات، نشاندهنده پیشرفت قابل توجه پروژهی تاپی است.
امضاء تفاهمنامه خریدِ گاز در جوابِ اسب مردهی امرالله صالح
امضاء تفاهمنامه خرید گاز میان شرکت دولتی «افغانگاز» و شرکت «ترکمنگاز» ترکمنستان را نمیتوان جدا از اظهارات گذشته مخالفان طالبان درباره آینده تاپی نادیده گرفت. چنانچه امرالله صالح، معاون نخست ریاستجمهوری حکومت پیشین، پروژه تاپی را «اسب مرده» خوانده و گفته بود که در موجودیت طالبان این پروژه پیشرفت نخواهد کرد.
اما اکنون تصویر متفاوتی در برابر این ادعا قرار گرفته است. چنانچه رهبر ملی ترکمنستان شخصاً به افغانستان آمده، در مراسم حضور یافته و مذاکرات درباره یکی از حساسترین بخشهای اقتصادی تاپی انجام شده است. این واقعیت بهخودیخود به معنای حلشدن همه مشکلات پروژه نیست؛ اما دستکم نشان میدهد که فرضیه «مرگ» تاپی با تحولات عملی پروژه سازگار نیست.
از سوی دیگر، در ماههای گذشته نیز مقامهای افغان و ترکمنستانی از پیشرفت عملی پروژه سخن گفتهاند؛ وزارت معادن و پترولیم افغانستان در جولای ۲۰۲۶ اعلام کرده بود که بر اساس اطلاعات ارائهشده از سوی سفیر ترکمنستان، ۱۰۲ کیلومتر از پایپلاین تاپی در افغانستان احداث شده و ادامه کار مطابق برنامه دنبال میشود.
از همینرو، اگر در گذشته بحث بر سر امکان آغاز پروژه بود، اکنون بحث به جزئیات اجرایی و اقتصادی آن رسیده است. از همین منظر، امضای تفاهمنامه خرید گاز را میتوان یک پاسخ عملی به بخشی از روایتهای بدبینانه درباره آینده تاپی دانست؛ پاسخی که نه با تبلیغات، بلکه با مذاکره، قرارداد و حضور مقامهای بلندپایه اقتصادی داده میشود.
سه گره اصلی تفاهمنامه خرید گاز میان افغانستان و ترکمنستان؛ قیمت، نیاز افغانستان و شبکه توزیع
مهمترین بخش مذاکرات ملا عبدالغنی برادر و قربانقلی بردیمحمداف، در واقع به سه مسئله اساسی بازمیگردد: قیمت گاز، میزان نیاز افغانستان و چگونگی توزیع آن. چنانچه ملا برادر بر این نکته تأکید کرده است که فرمول تعیین قیمت گاز باید بهگونهای تنظیم شود که نوسانات شدید بازارهای اروپایی نتواند قیمت گاز مورد نیاز افغانستان را به شکل غیرقابل پیشبینی افزایش دهد. این درخواست از نگاه اقتصادی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا افغانستان برای یک قرارداد بلندمدت نیازمند نوعی ثبات و قابلیت پیشبینی در قیمت انرژی است.
از سوی دیگر، پیشنهاد افغانستان برای انعقاد قرارداد خرید گاز در یک دوره طولانی، همراه با شرایط آسان و میکانیزم انعطافپذیر بازنگری، نشان میدهد که کابل میخواهد خرید گاز را از یک توافق کوتاهمدت به یک رابطه پایدار انرژی تبدیل کند. چنین رویکردی میتواند برای سرمایهگذاری در صنایع، نیروگاهها و شبکههای مصرف گاز نیز اهمیت داشته باشد.
اما مسئله فقط خرید گاز نیست. اگر گاز خریداری شود ولی شبکه توزیع و مصرف وجود نداشته باشد، بخش مهمی از ظرفیت اقتصادی آن بلااستفاده خواهد ماند. به همین دلیل، درخواست همکاری ترکمنستان در ساخت شبکه توزیع و مصرف گاز در هرات اهمیت ویژه دارد. پاسخ بردیمحمداف نیز قابل توجه است؛ او آمادگی ترکمنستان را برای همکاری در امتداد پایپلاین تاپی به هرات و ایجاد شبکه توزیع گاز در این ولایت اعلام کرده و از آغاز کارهای عملی پروژه تاپ نیز سخن گفته است. این یعنی نگاه دو کشور فقط به انتقال گاز از نقطهای به نقطه دیگر محدود نیست؛ بلکه بحث ایجاد یک زنجیره کامل انرژی، انتقال، توزیع و مصرف در حال شکلگیری است.
از گاز تا لاجورد؛ دیدار برادر و بردیمحمداف فراتر از تاپی بود
اهمیت دیدار ملا برادر و قربانقلی بردیمحمداف فقط در تفاهمنامه خرید گاز خلاصه نمیشود. مجموعه موضوعاتی که در این دیدار مطرح شده، نشان میدهد کابل و عشقآباد به دنبال ایجاد یک شبکه گستردهتر از همکاریهای اقتصادی استند. ملا برادر خواستار بازگشایی بندر آیکریم برای ترانزیت تیل، فراهمشدن تسهیلات برای اموال ترانزیتی افغانستان در بندر ترکمنباشی، حل مشکلات مسیر لاجورد و بازسازی و توسعه خط آهن هرات ـ تورغندی شده است.
در مقابل، رهبر ملی ترکمنستان بر آمادگی عشقآباد برای فراهمکردن تسهیلات لازم برای کالاهای ترانزیتی و تجارتی افغانستان در بندر ترکمنباشی تأکید کرده و فعالسازی مسیر لاجورد را برای افزایش تجارت میان دو کشور و منطقه مهم دانسته است. از سوی دیگر، اعلام آمادگی تعدادی از شرکتهای خارجی برای سرمایهگذاری در پروژه تاپی، نشانه دیگری از آن است که گفتوگوها میان کابل و عشقآباد در حال عبور از یک پروژه منفرد و حرکت به سمت اتصال انرژی، ترانزیت، خط آهن و تجارت منطقهای است.
این همان نقطهای است که اهمیت جیوپولیتیکی تاپی برای افغانستان آشکارتر میشود. اگر پروژهی تاپی، خط آهن هرات ـ تورغندی، مسیر لاجورد و بندر ترکمنباشی به صورت هماهنگ توسعه یابند، افغانستان میتواند از یک کشور محصور در خشکه به یک حلقه مهم در شبکه ارتباطی آسیای مرکزی و آسیای جنوبی تبدیل شود؛ هدفی که مقامهای افغانستان نیز در توضیح منافع تاپی بر آن تأکید کردهاند.
جمع بندی
باتوجه به آنچه که گفته شد، در حالیکه بخشی از رسانههای مخالف طالبان تلاش میکنند افغانستان را عمدتاً در قالب جنگ، شورش و ناامنی به تصویر بکشند، در بخش دیگری از کشور پروژههای بزرگ اقتصادی و زیربنایی در حال پیشرفت است. این به معنای انکار مشکلات افغانستان نیست؛ بلکه به این معناست که واقعیت افغانستان را نمیتوان تنها با یک روایت توضیح داد.
حضور شخصی قربانقلی بردیمحمداف در خاک افغانستان برای چنین رویدادی نیز از نظر دیپلماتیک و اقتصادی پیام خاص خود را دارد. ترکمنستان کشوری است که در پروژههای انرژی و ترانزیتی خود به محاسبات دقیق و ثبات طولانیمدت نیاز دارد. بنابراین، حضور رهبر ملی این کشور در مراسم امضای تفاهمنامه خرید گاز، نشاندهنده اهمیتی است که عشقآباد برای ادامه همکاریهای اقتصادی با افغانستان قایل است.
بنابراین، اگر در یک سوی میدان رسانهای صدای کوبیدن بر طبل جنگ و بازتولید تصویر افغانستانِ گرفتار در بحران بلند است، در سوی دیگر واقعیتهایی مانند احداث پایپلاین، مذاکره بر سر خرید گاز، توسعه شبکه توزیع، خط آهن، مسیر لاجورد و جذب سرمایهگذاری خارجی نیز وجود دارد.
مریم مرادی
