سفر سید محمدرضا هاشمی، والی ولایت خراسان جنوبی ایران، به ولایت فراه و بازدید او از روند تکمیل شاهراه ماهیرود ـ فراه، بار دیگر این پروژه زیربنایی را در مرکز توجه قرار داده است. این شاهراه که حدود ۱۲۰ کیلومتر طول دارد و گمرک ماهیرود ایران را به گمرک شیخ ابونصر فراهی و سپس شهر فراه وصل میکند، بیش از یک دهه است که در حال ساخت و تکمیل است؛ اما اکنون با اختصاص ۵.۵ میلیون یورو اعتبار از سوی ایران و پیشرفت قابل توجه کار، این پروژه به مرحله نهایی خود نزدیک شده است.
قطعه دوم این مسیر به طول ۵۳ کیلومتر با همکاری ایران تکمیل و آماده بهرهبرداری شده و قیر ریزی شاهراهِ مذکور نیز تا نزدیک به دو کیلومتری شهر فراه رسیده است. قرار است ۶۴ کیلومتر باقیمانده این محور نیز پیش از فرا رسیدن زمستان تکمیل شود.
اهمیت این پروژه اما تنها به پایان یافتن یک جاده نیمهتمام محدود نمیشود. ماهیرود و ابونصر فراهی در سالهای اخیر به یکی از مسیرهای مهم تجارت میان افغانستان و ایران تبدیل شدهاند و بخش قابل توجهی از کالاهای صادراتی ایران از همین مسیر وارد افغانستان میشود.
بر اساس اطلاعات ارائهشده از سوی نهادهای رسمی، ایران در سال گذشته حدود ۱.۸۵ میلیارد دالر کالا از همین مسیر به افغانستان صادر کرده است؛ رقمی که در مقایسه با حجم حدود ۳.۵ میلیارد دالری تجارت دو کشور، سهمی نزدیک به نیمی از مبادلات را نشان میدهد. بنابراین، مسئله اصلی این است که تکمیل شاهراه ماهیرود ـ فراه چه تغییری در هزینه، سرعت، ظرفیت و آینده تجارت افغانستان و ایران ایجاد خواهد کرد؟
شاهراهِ ماهیرود ـ فراه کجاست و چرا این مسیر برای اقتصاد دو کشور اهمیت دارد؟
شاهراه ماهیرود ـ فراه در بخش غربی افغانستان و در امتداد مرز افغانستان و ایران قرار دارد. نقطه آغاز آن در سمت ایران، گمرک ماهیرود در ولایت خراسان جنوبی است و در سمت افغانستان به گمرک شیخ ابونصر فراهی در ولایت فراه میرسد و از آنجا تا شهر فراه امتداد پیدا میکند. خراسان جنوبی یکی از ولایتهای مرزی ایران با افغانستان است و موقعیت آن باعث شده که در تجارت زمینی ایران با افغانستان نقش مهمی داشته باشد. در سوی مقابل، فراه نیز یکی از ولایتهای مهم غرب افغانستان است که با ایران مرز مشترک دارد و از طریق موقعیت جغرافیایی خود میتواند بخشی از کالاهای وارداتی را به سایر مناطق افغانستان منتقل کند.
به همین دلیل، اهمیت جغرافیایی این مسیر در واقع از ارتباط مستقیم آن با دو نقطه تجاری ناشی میشود: ماهیرود به عنوان دروازه صادرات ایران و ابونصر فراهی به عنوان یکی از دروازههای ورود کالا به افغانستان. طول این شاهراه در حدود ۱۲۰ کیلومتر عنوان میشود، هرچند در برخی اسناد و گزارشهای رسمی طول مسر حدود ۱۱۷ کیلومتر ذکر شده است. این اختلاف ناشی از تفاوت در تعریف نقطه آغاز و پایان بخشهای این پروژه است و تأثیری بر اهمیت کلی این مسیر ندارد.
مسئله مهمتر، میزان استفاده اقتصادی از این گذرگاه است. وقتی بخش قابل توجهی از تجارت میان دو کشور از یک مرز عبور میکند، کیفیت جاده منتهی به آن مرز مستقیماً بر هزینه نهایی تجارت اثر میگذارد. جاده نامناسب به معنای استهلاک بیشتر وسایط نقلیه، افزایش مصرف سوخت، طولانی شدن زمان انتقال کالا، افزایش هزینه حملونقل و در نهایت گرانتر شدن کالا برای مصرفکننده است. از همینرو، تکمیل ماهیرود ـ فراه را باید بخشی از زنجیره کاهش هزینه تجارت میان افغانستان و ایران دانست، نه صرفاً یک پروژه ساختمانی.
زیرا اگر جاده بتواند ظرفیت بیشتری از موترهای باربری را با سرعت و امنیت بیشتر جابهجا کند، نتیجه آن افزایش ظرفیت واقعی گمرکها نیز خواهد بود. به بیان دیگر، توسعه تجارت در مرز تنها با ساخت ساختمان گمرک یا افزایش تعداد کارکنان امکانپذیر نیست؛ شبکه ترانسپورتی پس از مرز نیز باید متناسب با حجم تجارت توسعه پیدا کند که خوشبختانه این تحول در مسیر ماهیرود ـ فراه، به سر انجام نزدیک گردیده است.
سرمایهگذاری ایران و آخرین وضعیت شاهراهِ ماهیرودـ فراه
شاهراه ماهیرود ـ فراه پروژهای است که بیش از یک دهه از آغاز آن میگذرد و در این مدت با وقفههای مختلف مواجه شده است. مشکلات امنیتی، تحولات سیاسی افغانستان، کمبود منابع مالی و دشواریهای اجرایی سبب شده که تکمیل آن زمان زیادی ببرد. اما در سالهای اخیر، اهمیت اقتصادی این پروژه بار دیگر افزایش یافته است. رشد تجارت میان افغانستان و ایران، افزایش رفتوآمد موترهای باربری و افزایش استفاده از گمرک ماهیرود، نیاز به یک مسیر مناسب و استندرد را بیشتر کرده است.
با این حال، در مرحله فعلی، قطعه دوم این مسیر به طول ۵۳ کیلومتر با همت جمهوری اسلامی ایران تکمیل شده و آماده بهرهبرداری است. همچنین قیر ریزی این مسیر تا فاصله حدود دو کیلومتری شهر فراه رسیده است. برای تکمیل بخش باقیمانده نیز ایران ۵.۵ میلیون یورو اعتبار اختصاص داده و قرار است ۶۴ کیلومتر باقیمانده پیش از فرا رسیدن زمستان تکمیل و ترمیم شود.
سرمایهگذاری ایران در این پروژه، برای افغانستان اهمیت ویژه دارد؛ زیرا بخش قابل توجهی از هزینه ساخت و تکمیل این مسیر از سوی ایران تأمین شده است. افغانستان در شرایط فعلی با محدودیتهای مالی و زیرساختی گسترده مواجه است و تأمین منابع خارجی برای پروژههای زیربنایی میتواند سرعت توسعه شبکه مواصلاتی کشور را افزایش دهد. اما منافع این سرمایهگذاری تنها متوجه افغانستان نیست. ایران نیز از تکمیل این مسیر منفعت مستقیم اقتصادی خواهد برد. هرچه انتقال کالا از ایران به افغانستان سریعتر و ارزانتر شود، توان رقابتی صادرکنندگان ایرانی در بازار افغانستان افزایش مییابد.
برای مثال، یک شرکت ایرانی که کالاهای خود را از شهرهای مرکزی ایران به افغانستان صادر میکند، هزینه نهایی خود را نه تنها بر اساس قیمت تولید، بلکه بر مبنای هزینه حمل، سوخت، استهلاک وسایط، توقف در مرز و مدت زمان رسیدن کالا محاسبه میکند. کاهش هر یک از این هزینهها میتواند قیمت نهایی کالا را پایین بیاورد و زمینه افزایش صادرات را فراهم کند.
از سوی دیگر، افغانستان نیز از کاهش هزینه انتقال کالا سود میبرد. هرچه واردات با هزینه کمتر انجام شود، امکان عرضه کالا با قیمت مناسبتر در بازار داخلی افزایش پیدا میکند. این موضوع بهخصوص برای کالاهای ساختمانی، مواد غذایی، مواد نفتی، ماشینآلات و سایر کالاهایی که حجم بالای انتقال زمینی دارند، اهمیت بیشتری دارد. بنابراین، اختصاص ۵.۵ میلیون یورو برای تکمیل این پروژه را باید در چارچوب منافع متقابل اقتصادی دو کشور بررسی کرد. این پول صرفاً برای ساخت یک جاده هزینه نمیشود؛ بلکه برای افزایش ظرفیت یک مسیر تجاری هزینه میشود که هماکنون نیز میلیاردها دالر کالا از طریق آن مبادله میشود.
سفر والی ولایت خراسان جنوبی ایران به ولایت فراه و حرکت از جاده به سمت رونق تجارت
سفر سید محمدرضا هاشمی به فراه و بازدید از پروژه ماهیرود ـ فراه در شرایطی انجام شده که این مسیر به آخرین مراحل تکمیل نزدیک شده است. بنابراین، اهمیت این سفر را باید فراتر از بازدید از یک پروژه عمرانی ارزیابی کرد. زیرا اکنون که بخش مهمی از کار ساختمانی انجام شده، پرسش اصلی این است که پس از تکمیل این شاهراه، چه اتفاقی خواهد افتاد؟
پاسخ این پرسش به کیفیت همکاریهای اقتصادی و گمرکی میان دو طرف وابسته است. اگر جاده تکمیل شود اما موترهای باربری همچنان برای ساعتها یا روزها در مرز منتظر بمانند، تشریفات گمرکی طولانی باشد یا ظرفیت گمرگها با حجم تجارت متناسب نباشد، بخش مهمی از منفعت اقتصادی این پروژه از بین خواهد رفت. از همین رو، مذاکرات و گتفگوهای مقامهای افغانستان و ایران باید در مرحله جدید بیشتر بر تسهیل تجارت، کاهش زمان توقف موترهای باربری، هماهنگی گمرکی، افزایش ظرفیت پایانهها و توسعه ترانزیت متمرکز شود.
این موضوع زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکند که حجم تجارت دو کشور را در نظر بگیریم. بر اساس اطلاعات ارائهشده از سوی حکومت طالبان، ایران در سال گذشته حدود ۱.۸۵ میلیارد دالر از طریق این مسیر به افغانستان صادرات داشته است. اگر حجم تجارت دو کشور را حدود ۳.۵ میلیارد دالر در نظر بگیریم، سهم این مسیر تقریباً به نیمی از کل تجارت میرسد. چنین رقمی نشان میدهد که ماهیرود ـ ابونصر فراهی یک گذرگاه حاشیهای نیست. این مسیر در حال حاضر یکی از شریانهای اصلی تجارت ایران و افغانستان است و با تکمیل این شاهراه، ظرفیت آن میتواند افزایش چشمگیری پیدا کند.
از منظر افغانستان، افزایش ظرفیت این مسیر میتواند به معنای دسترسی سریعتر به کالاهای وارداتی و تقویت اقتصاد فراه باشد. شهر فراه و مناطق اطراف آن میتوانند از افزایش رفتوآمد تجاری، ایجاد مراکز خدماتی، انبارها، شرکتهای ترانسپورتی، بازارهای عمدهفروشی و خدمات مرتبط با تجارت سود ببرند. از سوی دیگر، ایران نیز میتواند از این مسیر برای افزایش صادرات به افغانستان و توسعه ترانزیت استفاده کند. در صورتی که زیرساختهای گمرکی و جادهای همزمان توسعه یابد، ماهیرود میتواند جایگاه خود را در شبکه صادرات و ترانزیت منطقهای بیش از گذشته تثبیت کند.
مریم مرادی
