عملیات روانی مخالفان طالبان
مخالفان حکومت طالبان، اعم از جریان‌های سیاسی و گروه‌های مسلح، تلاش دارند که با استفاده از ظرفیت شبکه‌های اجتماعی و رسانه‌های بیرونی، تصویری خاص از وضعیت سیاسی و آینده افغانستان ارائه کنند. در کنار این فعالیت‌ها، انتشار گزارش‌هایی در برخی وب‌سایت‌های انگلیسی‌زبان و بازنشر آن‌ها از سوی چهره‌های شناخته‌شده، شکل پیچیده‌تری از تأثیرگذاری رسانه‌ای را به وجود آورده است.
از این منظر، موضوع صرفاً اختلاف بر سر یک خبر یا تحلیل رسانه‌ای نیست، بلکه مسئله اصلی چگونگی شکل‌گیری یک روایت، منابع تأمین اطلاعات آن و پیامدهای احتمالی آن بر ذهنیت عمومی است. پرسش اساسی این است که انتشار و بازنشر گزارش‌های بحث‌برانگیز درباره روابط طالبان با چین و روسیه از طریق وب‌سایت‌های خارجی تا چه اندازه می‌تواند بخشی از یک عملیات روانی هدفمند باشد و این روایت‌ها چه اهدافی را در افکار عمومی افغانستان و منطقه دنبال می‌کنند؟
وب‌سایت‌های خارجی و تغییر الگوی عملیات روانی مخالفان طالبان
عملیات روانی یکی از مهم‌ترین ابزارهای تأثیرگذاری در جنگ‌های معاصر است. در این نوع رقابت، هدف تنها انتقال اطلاعات نیست، بلکه شکل‌دادن به برداشت مخاطب از واقعیت، تقویت یا تضعیف روحیه طرف مقابل و جهت‌دهی به افکار عمومی است. مخالفان طالبان نیز در سال‌های گذشته از این ظرفیت استفاده کرده‌اند. بخشی از این فعالیت‌ها از طریق شبکه‌های اجتماعی، حساب‌های کاربری هماهنگ و انتشار پیام‌های انتقادی درباره وضعیت سیاسی، امنیتی و اقتصادی افغانستان دنبال شده است. با این حال، به نظر می‌رسد الگوی جدیدی از فعالیت رسانه‌ای در حال شکل‌گیری است که در آن، به جای انتشار مستقیم پیام از حساب‌های منتسب به مخالفان طالبان، از اعتبار ظاهری رسانه‌های خارجی برای انتقال روایت‌های سیاسی استفاده می‌شود.
تفاوت این روش با تبلیغات معمول شبکه‌های اجتماعی در شیوه تولید و توزیع محتوا است. هنگامی که یک جریان سیاسی ادعایی را مستقیماً در صفحه خود منتشر می‌کند، مخاطب ممکن است آن را بخشی از موضع‌گیری سیاسی همان جریان تلقی کند؛ اما وقتی همان ادعا در یک وب‌سایت خارجی، به زبان انگلیسی و در قالب گزارش اطلاعاتی یا تحلیل دیپلماتیک منتشر می‌شود، احتمال دارد مخاطب آن را حاصل تحقیقات مستقل و دسترسی اختصاصی به منابع اطلاعاتی بداند.
چنانچه در روزهای پنجم و ششم نومبر ۲۰۲۶، دو گزارش درباره افغانستان در وب‌سایت فرانسوی‌زبان و انگلیسی‌زبان «Intelligence Online» منتشر شد. گزارش نخست با عنوان «پکن بی‌سروصدا جایگاه کابل را به سطح یک شریک تجاری تنزل می‌دهد» مدعی شد، چین سطح روابط خود با طالبان را کاهش داده و حتی روسیه در پی درخواست پکن، درصدد تعلیق شناسایی حکومت طالبان است. گزارش دوم با عنوان «اسلام‌آباد پکن را به برقراری ارتباط با مخالفان مسلح افغانستان ترغیب می‌کند» از تلاش پاکستان برای تشویق چین به برقراری ارتباط با جبهه آزادی افغانستان خبر داد و مدعی شد سازمان اطلاعات چین نیز با این پیشنهاد موافقت کرده است.
این گزارش‌ها از نظر سیاسی پیام‌های مهمی را به مخاطب منتقل می‌کنند. گزارش نخست می‌کوشد این تصور را ایجاد کند که حتی نزدیک‌ترین قدرت‌های منطقه‌ای نیز در حال فاصله گرفتن از طالبان استند. گزارش دوم نیز این پیام را القا می‌کند که مخالفان مسلح طالبان از ظرفیت جلب حمایت قدرت‌های بزرگ برخوردار شده‌اند و حتی چین، با وجود روابط گسترده با کابل، ممکن است به سمت برقراری ارتباط با آنان حرکت کند.
این در حالی است که بررسی اطلاعات عمومی وب‌سایت Intelligence Online نشان می‌دهد که این نشریه در حوزه افغانستان هرگز خبرنگار، همکار، محقق و نویسنده نداشته و حتی در معرفی عمومی تحریریه آن، نیز به افغانستان اشاره‌ی نشده است. بنابراین، میزان دسترسی اختصاصی این رسانه به منابع افغانستان و صحت ادعاهای وی کاملا مخدوش و یا بهتر است بگوییم غیر قابل قبول است.
القای ناامیدی و دست‌کاری برداشت عمومی از روابط منطقه‌ای
یکی از مهم‌ترین اهدافی که می‌توان برای این نوع روایت‌سازی در نظر گرفت، تأثیرگذاری بر روحیه عمومی و ایجاد احساس ناامیدی نسبت به آینده سیاسی افغانستان است. در این چارچوب، پیام اصلی الزاماً دعوت مستقیم مردم به حمایت از یک گروه مخالف نیست، بلکه تلاش می‌شود تصویری از تحولات ارائه شود که در آن حکومت طالبان در آستانه ازدست‌دادن حمایت قدرت‌های منطقه‌ای قرار دارد، روابط خارجی آن رو به فروپاشی است و مخالفان مسلح به‌تدریج از حمایت سیاسی و اطلاعاتی بازیگران مهم برخوردار می‌شوند.
چنین روایتی می‌تواند چند پیامد روانی داشته باشد. نخست آن‌که بخشی از مردم را به این برداشت برساند که وضعیت سیاسی افغانستان به‌زودی دستخوش تغییرات اساسی خواهد شد. دوم آن‌که در میان مخالفان طالبان امید به گسترش حمایت خارجی و افزایش توان سیاسی و نظامی تقویت شود. سوم آن‌که فضای عمومی جامعه به سمت انتظار برای تحولات بیرونی سوق داده شود و ظرفیت ارزیابی واقع‌بینانه شرایط داخلی و منطقه‌ای کاهش یابد. در این وضعیت، خبرهای تأییدنشده نه صرفاً برای اطلاع‌رسانی، بلکه برای ایجاد انتظارات سیاسی و تغییر محاسبات ذهنی مخاطبان به کار گرفته می‌شوند.
برای درک این مسئله، باید به جایگاه چین و روسیه در مناسبات افغانستان توجه کرد. چین در ۳۰ جنوری ۲۰۲۴ اعتبارنامه سفیر معرفی‌شده از سوی حکومت طالبان را پذیرفته است. از همان زمان روابط اقتصادی و سیاسی پکن با کابل پیوسته در حال افزایش است و هیچ نشانه‌ی مبنی بر تائید ادعای اینتیلیجنس آنلاین دیده نمی شود. در مورد روسیه، نیز ادعای مطرح‌شده در گزارش Intelligence Online با واقعیت‌های ثبت‌شده دیپلماتیک تعارض آشکار دارد.
چنانچکه مسکو در سوم جولای ۲۰۲۵ رسماً حکومت طالبان را به رسمیت شناخت و این کشور نخستین دولتی بود که چنین اقدامی انجام داد. افزون بر آن، در پانزدهم جنوری ۲۰۲۶ ولادیمیر پوتین اعتبارنامه سفیر حکومت طالبان در مسکو را پذیرفت. در ماه می ۲۰۲۶ نیز سرگئی شویگو، دبیر شورای امنیت روسیه، از ایجاد مشارکت گسترده با کابل سخن گفت و بر گسترش همکاری‌های امنیتی، تجاری و منطقه‌ای تأکید کرد.
تحولات اکتوبر و نومبر ۲۰۲۶ نیز برای ارزیابی این ادعا اهمیت دارند. در پنجم اکتوبر، نشست هشتم فارمت مسکو با حضور نمایندگان طالبان، چین، پاکستان، ایران، هند و کشورهای آسیای مرکزی برگزار شد. وزارت خارجه روسیه در گزارش این نشست بر گسترش همکاری با حکومت طالبان و ادغام افغانستان در اقتصاد جهانی تأکید کرد. چند روز بعد، در چهارم نومبر، سرگئی لاوروف در کنفرانس امنیتی اوراسیا در بلاروس، فارمت مسکو را چارچوب مؤثر هماهنگی منطقه‌ای درباره افغانستان توصیف کرد. این تحولات با ادعای وجود روند آشکار برای تعلیق شناسایی طالبان از سوی روسیه سازگاری ندارد.
از طرف دیگر، معرفی سفیر بلاروس در افغانستان نیز از تحولات قابل توجه همین دوره است. در اول نومبر ۲۰۲۶، الکساندر آهورادنیکاو، سفیر بلاروس در ازبکستان و سفیر هم‌زمان این کشور در افغانستان، استوارنامه خود را به محمدحسن آخند، رئیس‌الوزرای حکومت طالبان، تقدیم کرد. این اقدام نشانه‌ای از گسترش مناسبات دیپلماتیک بلاروس با کابل است. وقوع چنین تحولی در کنار حمایت دیپلماتیک روسیه از گسترش تعامل منطقه‌ای با کابل، با تصویر ادعایی انزوای فزاینده طالبان در میان متحدان مسکو هیچگونه همخوانی ندارد.
از این‌رو، وقتی اینتیلیجنس آنلاین مدعی می‌شود که روسیه به درخواست چین در حال تعلیق شناسایی طالبان است، پرسش اساسی آن است که این ادعا بر کدام تصمیم رسمی، سند دیپلماتیک یا اظهارنظر معتبر استوار شده است. اگر چنین تحول مهمی واقعیت داشته باشد، باید نشانه‌هایی از آن در مواضع رسمی مسکو، تغییر سطح روابط دیپلماتیک یا اقدامات عملی دو طرف مشاهده شود. در حالی که شواهد علنی موجود تا هفتم نومبر ۲۰۲۶، بیشتر از تداوم و گسترش تعامل روسیه با کابل حکایت دارند.
بازنشر ادعاهای بی اساس رسانه‌های خارجی توسط چهره‌های شناخته‌شده و ضرورت مقابله با جنگ روایت‌ها
یکی از ابعاد مهم این مسئله، نقش چهره‌های شناخته‌شده سیاسی و دانشگاهی در بازنشر گزارش‌های رسانه‌های خارجی است. گاهی یک خبر با منبع نامعتبر، به دلیل انتشار در یک وب‌سایت خارجی چندان مورد توجه قرار نمی‌گیرد؛ اما هنگامی که شخصیتی شناخته‌شده، به‌ویژه فردی با سابقه حضور در ساختار سیاسی افغانستان، آن را بازنشر می‌کند، اعتبار اجتماعی و سیاسی آن شخص به خبر منتقل می‌شود. در نتیجه، مخاطب به‌جای بررسی محتوای گزارش، به جایگاه منتشرکننده اعتماد می‌کند.
چنانچه چهره‌هایی مانند امین صیقل، معاون پیشین وزارت خارجه افغانستان، با بازنشر مطالب اینتیلیجنس آنلاین، به نحوی ادعاهای بی اساس این رسانه را تائید نموده است. این در حالی است که انتظار طبیعی از افرادی که سابقه مسئولیت دیپلماتیک و فعالیت کارشناسی دارند، این است که پیش از انتشار چنین مطالبی، منابع اطلاعاتی، شواهد و اعتبار ادعاهای مطرح‌شده را بررسی کنند.
در این میان، نباید از یک نکته مهم غافل شد. عملیات روانی تنها زمانی موفق می‌شود که پیام تولیدشده از مجرای منابعی عبور کند که مخاطب به آن‌ها اعتماد دارد. رسانه خارجی، چهره سیاسی شناخته‌شده، تحلیلگر دانشگاهی و حساب‌های پرمخاطب شبکه‌های اجتماعی می‌توانند حلقه‌های متوالی انتقال یک روایت باشند. در چنین شرایطی، ممکن است خبری که ابتدا بر پایه اطلاعات محدود و تأییدنشده منتشر شده، پس از چندین بار بازنشر به‌عنوان یک واقعیت قطعی در ذهن مخاطبان تثبیت شود.
در چنین فضایی، نخست باید سازوکار راستی‌آزمایی اخبار خارجی تقویت شود. هر ادعایی درباره تغییر روابط دیپلماتیک، تصمیم سازمان‌های اطلاعاتی یا موضع قدرت‌های منطقه‌ای باید با مراجعه به اسناد رسمی، اظهارات مقام‌های مسئول و گزارش‌های مستقل بررسی شود. دوم، رسانه‌ها و چهره‌های تأثیرگذار باید میان خبر تأییدشده، تحلیل کارشناسی و ادعای اطلاعاتی تمایز قائل شوند. سوم، جامعه افغانستان باید به این درک برسد که شهرت یک رسانه یا جایگاه سیاسی نویسنده، به‌تنهایی تضمین‌کننده صحت اطلاعات نیست.
سخن کوتاه اینکه، مسئله اصلی در این نوع رقابت رسانه‌ای، تلاش برای تأثیرگذاری بر برداشت مردم از واقعیت‌های سیاسی افغانستان است. اگر مخاطبان بدون بررسی منابع، هر گزارش خارجی را واقعیت قطعی تلقی کنند، امکان شکل‌گیری موج‌های ناامیدی، انتظارات غیرواقع‌بینانه و برداشت‌های نادرست از تحولات منطقه‌ای افزایش می‌یابد.
عایشه ببرک خیل
