الگوی تازه در جنگ رسانه ای افغانستان
پس از بازگشت طالبان به قدرت در اگست ۲۰۲۱، مخالفان این گروه با واقعیت متفاوتی مواجه شدند. دیگر خبری از ساختار نظامی و سیاسی جمهوری پیشین نبود و گروههای مسلح مخالف نیز نتوانستند موقعیت نظامی گسترده و پایداری در افغانستان ایجاد کنند. در چنین شرایطی، میدان رسانهای برای مخالفان طالبان اهمیت بیشتری یافت. شبکههای اجتماعی به فضای اصلی بازتاب فعالیتها، انتشار مواضع و تلاش برای حفظ حضور سیاسی آنان تبدیل شدند. گزارشهای مرتبط با درگیریها، اظهارات فرماندهان مخالف، پیشبینی فروپاشی حکومت طالبان و تحلیلهای مربوط به فشارهای خارجی، بخش مهمی از محتوای رسانهای این جریانها را تشکیل میدادند.
مخالفان طالبان تلاش کردند با تزریق ترس و حقارت به مردم و ایجاد تردید در مورد آینده حکومت طالبان، کنترل افکار عمومی را در دست بگیرند. انتشار اطلاعات نادرست، بزرگنمایی رویدادهای محدود، القای شکست و ناامیدی، ایجاد اختلاف میان جریانها و انتشار تحلیلهایی که بر مقدمات اثباتنشده استوارند، از روشهایی هستند که گروههای مخالف طالبان طی چند سال گذشته استفاده کردهاند.
این گروههای مخالف طالبان، که در چندین مرحله طشت رسواییشان از بام افتاد و دروغهایشان آشکار شد، دیگر آبروی چندانی برایشان نمانده بود. مخاطب دیگر به آنها اعتباری نداشت و خودشان بیش از همه به این امر واقع شده بودند. در اینجا بود که به استفاده از اعتبار رسانههای بینالمللی نیاز پیدا کردند.
اینتلیجنس آنلاین؛ ابزار جدید عملیات روانی مخالفان طالبان
در روزهای پنجم و ششم نوامبر ۲۰۲۶، وبسایت فرانسوی «اینتلیجنس آنلاین» دو گزارش منتشر کرد که از نظر موضوع، زمان انتشار و پیام سیاسی، شایسته بررسی جدیاند. این رسانه در حوزه اطلاعات استخباراتی، امنیتی و مناسبات پشتپرده فعالیت میکند؛ اما فعالیت تخصصی در حوزه استخبارات به معنای برخورداری از اطلاعات دقیق درباره تمام کشورهای جهان نیست.
گزارش نخست، مدعی شد که پکن روابط خود با طالبان را به سطح همکاری تجاری تنزل داده است. بخش مهمتر گزارش ادعا میکرد که روسیه به درخواست چین، در حال بررسی تعلیق شناسایی حکومت طالبان است. گزارش دوم، با محوریت پاکستان، مدعی شد که اسلامآباد چین را به گفتوگو با جبهه آزادی افغانستان تشویق کرده است. وجه مشترک این دو گزارش روشن است: هر دو، تصویری از کاهش موقعیت منطقهای طالبان و ایجاد فرصتهای تازه برای مخالفان آن ارائه میکنند. مخالفان طالبان نیز به صورت گسترده این گزارش را بازنشر کردند و درصدد تایید آن برآمدند. اما این تصویر تا چه اندازه با تحولات قابل مشاهده در روابط خارجی افغانستان مطابقت دارد؟
ادعای تعلیق شناسایی طالبان
مهمترین و جنجالیترین ادعای اینتلیجنس آنلاین، مربوط به تغییر احتمالی سیاست روسیه در قبال حکومت طالبان است. روسیه در سوم جولای ۲۰۲۵ به نخستین کشور جهان تبدیل شد که حکومت طالبان را به صورت رسمی به رسمیت شناخت. این تصمیم، یک اقدام تصادفی یا صرفا تشریفاتی نبود، بلکه در ادامه سالها تماس سیاسی، همکاریهای امنیتی و محاسبات راهبردی مسکو اتخاذ شد.
در ماه می ۲۰۲۶، روسیه و حکومت طالبان گام دیگری در گسترش همکاریهای امنیتی برداشتند. گفتوگوهای مقامهای دفاعی دو طرف و توافق درباره همکاریهای نظامی ـ تخنیکی، نشانهای از تداوم سیاست نزدیکی مسکو و کابل بود. در اکتوبر ۲۰۲۶ نیز مسکو میزبان نشست منطقهای درباره افغانستان شد. سرگئی لاوروف، وزیر خارجه روسیه، در این نشست از توسعه همکاری با کابل سخن گفت و بر اهمیت مبارزه مشترک با تهدیدهای امنیتی تأکید کرد. همچنین سخنگوی وزارت خارجه روسیه، اعلام کرد که مسکو همکاری با طالبان را در حوزه مبارزه با تروریزم، مواد مخدر و مسائل دفاعی گسترش خواهد داد. این مواضع رسمی، با تصویر ارائهشده از روسیهای که گویا در آستانه عقبنشینی از شناسایی طالبان قرار گرفته، ناسازگاری قابل توجهی دارد.
دعوا بر سر چین
دومین محور گزارشها، سیاست چین درباره افغانستان است. چین در جنوری ۲۰۲۴ اعتبارنامه سفیر معرفیشده از سوی طالبان را پذیرفت. این اقدام در جریان مراسم رسمی دیپلماتیک در پکن صورت گرفت و نشاندهنده گسترش مناسبات دو طرف بود. البته چین این اقدام را معادل شناسایی رسمی حکومت طالبان اعلام نکرد؛ اما همین پذیرش سفیر نشان میدهد که پکن مسیر تعامل دیپلماتیک با کابل را انتخاب کرده است. چین در افغانستان منافع گستردهای دارد؛ از امنیت مرزهای غربی و جلوگیری از فعالیت گروههای مسلح گرفته تا منابع طبیعی، مسیرهای ترانزیتی و فرصتهای اقتصادی. این منافع با تغییر یک تیتر رسانهای از میان نمیروند.
پکن برای تأمین امنیت سرمایهگذاریها و مدیریت تهدیدهای منطقهای، به ارتباط مستقیم با حاکمان واقعی افغانستان نیاز دارد. کاهش اختلافات یا افزایش فشار بر کابل میتواند بخشی از سیاست چین باشد، اما تبدیل این موضوع به ادعای فروپاشی مناسبات سیاسی، نیازمند اسناد روشن است. حتی اگر چین درباره برخی رفتارهای طالبان نگرانی داشته باشد، این نگرانی بهخودیخود به معنای کنارگذاشتن روابط دیپلماتیک یا حمایت از مخالفان مسلح نیست. واقعیت آن است که چین سیاست خارجی خود را بر اساس منافع راهبردی تعریف میکند، نه لزوما خواستههای اسلامآباد یا جریانهای مخالف طالبان.
گزارش دوم اینتلیجنس آنلاین، به تلاش پاکستان برای برقراری ارتباط میان چین و جبهه آزادی افغانستان پرداخته است. این گزارش از آن جهت اهمیت دارد که در صورت صحت، میتواند نشاندهنده تلاش اسلامآباد برای گشودن یک گزینه جدید در برابر حکومت طالبان باشد. اما حتی مطابق خلاصه منتشرشده توسط خود رسانه، هنوز کانال رسمی ارتباط میان چین و جبهه آزادی ایجاد نشده است. این اعتراف، فاصله میان تیتر جنجالی و واقعیت عملی را نشان میدهد.
پیشنهاد برقراری ارتباط، به معنای برقراری ارتباط نیست. بررسی یک پیشنهاد توسط نهادهای امنیتی نیز معادل حمایت سیاسی، مالی یا نظامی از یک گروه مخالف به شمار نمیرود. در عالم استخبارات، دولتها ممکن است با طیف گستردهای از بازیگران تماس داشته باشند؛ حتی با کسانی که هیچ قصدی برای حمایت از آنان ندارند. بنابراین، تلاش برای القای این تصور که چین در حال تغییر جبهه و حرکت به سوی حمایت از مخالفان طالبان است، فراتر از آن چیزی است که اطلاعات علنی گزارش نشان میدهد. از منظر جنگ روانی، چنین تفاوتهایی اهمیت اساسی دارند. گاهی تنها با بزرگنمایی یک تماس احتمالی، میتوان تصویری از یک تحول راهبردی ساخت؛ در حالی که شواهد موجود، چنین نتیجهای را ثابت نمیکنند.
پاکستان؛ بازیگری با انگیزه برای گسترش فشار رسانهای
در بررسی جنگ روایتها علیه طالبان، نمیتوان نقش و منافع پاکستان را نادیده گرفت. مناسبات اسلامآباد و کابل، به ویژه در پی تشدید اختلافات مرزی و امنیتی، وارد مرحلهای پرتنش شده است. برای پاکستان، فشار بر کابل میتواند اشکال متفاوتی داشته باشد: فشار دیپلماتیک، اقدامات مرزی، محدودیتهای اقتصادی و تلاش برای تأثیرگذاری بر دیدگاه شرکای منطقهای. از همین منظر، روایتهایی که حکومت طالبان را در حال ازدست دادن حمایت چین و روسیه نشان میدهند، با منافع اسلامآباد همسویی آشکاری دارند. پاکستان روابط راهبردی گستردهای با چین دارد و طبعا تلاش میکند نگرانیهای امنیتی خود درباره افغانستان را به بخشی از محاسبات پکن تبدیل کند.
چرا روسیه و چین هدف اصلی این روایتها هستند؟
تمرکز همزمان دو گزارش بر روسیه و چین، موضوعی اتفاقی و کماهمیت نیست. انتشار خبر کاهش حمایت این دو کشور، بیش از هر موضوع دیگری میتواند بر برداشت جامعه از آینده حکومت طالبان تأثیر بگذارد. اگر مخاطب باور کند که روسیه در حال عقبنشینی از شناسایی است و چین نیز به مخالفان مسلح نزدیک میشود، ممکن است نتیجه بگیرد که موازنه منطقهای به زیان طالبان تغییر کرده است.
برای مخالفان طالبان، چنین برداشتی میتواند ارزش تبلیغاتی قابل توجهی داشته باشد. به ویژه برای گروههایی که در میدان نظامی دستاوردهای گستردهای ندارند، ایجاد تصور تغییر قریبالوقوع موازنه قدرت، میتواند به ابزاری برای حفظ روحیه هواداران و تقویت حضور رسانهای تبدیل شود.
از سوی دیگر، چنین روایتهایی ممکن است با هدف اثرگذاری بر تصمیم کشورهایی منتشر شوند که در آینده درباره شناسایی یا گسترش روابط با کابل تصمیم خواهند گرفت. بنابراین، اهمیت اصلی این گزارشها صرفا در محتوای آنها نیست؛ بلکه در تصویری است که از آینده سیاسی و دیپلماتیک افغانستان ترسیم میکنند.
در جنگ روانی، همیشه لازم نیست یک حکومت در میدان دیپلماتیک شکست بخورد؛ گاهی کافی است این تصور در افکار عمومی ایجاد شود که شکست آن نزدیک است. اما میان تصور شکست و واقعیت شکست، فاصلهای اساسی وجود دارد. تا زمانی که این فاصله با شواهد واقعی پر نشده باشد، تیترهای جنجالی، هر اندازه هم که از رسانههای شناختهشده خارجی منتشر شوند، نمیتوانند جای واقعیتهای سیاسی و دیپلماتیک را بگیرند.

حکیم تاجیک











