روز جهانی کودک
در اساطیر کهن، موجودات اهریمنی و خونآشامهایی وجود دارند که بقای خود را در مکیدن خون انسانها میجویند. خون مایه تداوم حیات و قدرت این موجودات است و کودکان، به دلیل معصومیت و ناتوانی در دفاع از خود، قربانیان آنان میشوند. یکی از هراسانگیزترین نمونهها «لاماشتو» در اساطیر بینالنهرین باستان است؛ موجودی اهریمنی که به نوزادان حمله میکرد و در متون اساطیری، خوردن گوشت و خون انسان به او نسبت داده شده است. مردمان باستان برای محافظت از کودکان در برابر او تعویذ میساختند و از خدایان یاری میخواستند.
اما کودکخواری تنها یک تصویر هراسانگیز در افسانههای باستانی نیست؛ در ادبیات سیاسی میتوان آن را استعارهای از نظامهایی دانست که قدرت و منافع خود را بر نابودی زندگی کودکان بنا میکنند. بر این اساس، امپراتوری امریکا شباهتی تکاندهنده به خونآشامهای افسانهای پیدا میکند. تاریخ سیاست خارجی امریکا نمونههای تکاندهندهای از این واقعیت را پیش روی جهان قرار داده است. بسیاری از تصمیمهای نظامی با آگاهی از احتمال کشتار غیرنظامیان اتخاذ شدهاند و با وجود آشکارشدن پیامدهای مرگبارشان ادامه یافتهاند.
در بیستم نوامبر، روز جهانی کودک، پرسشی اساسی در برابر وجدان بشری قرار دارد: چگونه کشوری که خود را مدافع آزادی و حقوق بشر معرفی میکند، در بسیاری از بزرگترین فجایع انسانی علیه کودکان، یا نقش مستقیم داشته یا به پشتیبانی سیاسی و نظامی از عاملان آن پرداخته است؟ پاسخ این پرسش را نمیتوان تنها در رفتار یک رئیسجمهور یا یک دولت جستوجو کرد. مسئله به ساختاری بازمیگردد که طی دههها، امنیت و منافع راهبردی امریکا را بر جان انسانهایی مقدم دانسته است که در محاسبات نظامی و سیاسی آن قدرتی برای دفاع از خود ندارند.
از خاکستر هیروشیما تا شکلگیری یک قدرت جهانی
در ششم آگست ۱۹۴۵، زمانی که نخستین بمب اتمی امریکا بر هیروشیما فرود آمد، جهان با شکلی از کشتار روبهرو شد که ظرفیت نابودی انسان را به مرحله تازهای رساند. این بمباران، نقطهای تعیینکننده در تاریخ قدرت نظامی امریکا بود. واشنگتن با نمایش توانایی نابودی شهرهای کامل، وارد دوران تازهای از برتری راهبردی شد؛ دورانی که در آن قدرت نظامی به یکی از مهمترین ابزارهای نفوذ بینالمللی این کشور تبدیل گردید. جهان دریافت که واشنگتن برای تحمیل اراده نظامی خود، توانایی نابودی گسترده غیرنظامیان را در اختیار دارد و از بهکارگیری آن نیز خودداری نخواهد کرد.
طرفداران این تصمیم تاریخی همواره استدلال کردهاند که بمباران اتمی موجب پایان سریعتر جنگ شد. با این حال، پرسش اخلاقی بنیادی همچنان باقی است: آیا میتوان کشتار کودکان را با این استدلال که شاید از کشتهشدن انسانهای بیشتری جلوگیری کرده باشد، توجیه کرد؟ اگر چنین منطقی پذیرفته شود، تقریبا هر جنایت جنگی را میتوان با ادعای دستیابی به یک هدف بزرگتر قابل دفاع جلوه داد.
در این میان افغانستان یکی از عمیقترین زخمهای تاریخ کودک کشی را دارد. جنگی که با ادعای مبارزه با تروریزم آغاز شد، بیست سال ادامه یافت و میلیونها افغان را در معرض خشونت، آوارگی و فروپاشی اقتصادی قرار داد. در این میان، کودکان نه تصمیمگیرنده جنگ بودند و نه قدرتی برای پایاندادن به آن داشتند، اما یکی از بزرگترین سهمها را از پیامدهای مرگبار آن بردند.
براساس آمار منتشرشده از سوی صندوق حمایت از کودکان سازمان ملل متحد، از سال ۲۰۰۵ تا ۲۰۲۱ بیش از ۲۸ هزار و ۵۰۰ کودک افغان در جریان جنگ کشته یا زخمی شدند. این رقم معادل ۲۷ درصد مجموع تلفات تأییدشده کودکان در منازعات مسلحانه جهان طی دوره مورد بررسی بود.
در ۲۹ آگست ۲۰۲۱، یک حمله پهپادی امریکایی در کابل، ده غیرنظامی، از جمله هفت کودک را به قتل رساند. مقامهای نظامی امریکا ابتدا مدعی شدند که یک تهدید تروریستی را هدف قرار دادهاند، اما تحقیقات بعدی نشان داد که قربانیان غیرنظامی بودند. پنتاگون سرانجام این عملیات را اشتباه خواند و هیچ نظامی امریکایی به دلیل آن مجازات انضباطی نشد.
این حادثه تنها یک اشتباه اطلاعاتی نبود؛ نمونهای از نظام تصمیمگیری نظامی بود که در آن، ظن و گمان درباره یک تهدید میتوانست برای شلیک موشک کافی باشد، اما مرگ هفت کودک برای مجازات مسئولان عملیات کافی تشخیص داده نشد.
اما حتی خروج نیروهای امریکایی نیز به معنای پایان پیامدهای مرگبار جنگ برای کودکان افغانستان نبود. ماینها، مهمات منفجرناشده و بقایای جنگ، زمینهای بازی، کشتزارها و مسیرهای رفتوآمد را به مکانهایی خطرناک تبدیل کردهاند. کودکانی که سالها پس از پایان عملیات نظامی به دنیا آمدهاند، همچنان ممکن است قربانی انفجار سلاحهایی شوند که پیش از تولد آنان در خاک باقی مانده است.

غزه و میناب
غزه پرسش مسئولیت حامیان نظامی را با شدت بیشتری مطرح کرده است. از اکتوبر ۲۰۲۳، حملات نظامی اسرائیل و بحران انسانی ناشی از آن، دهها هزار غیرنظامی فلسطینی را قربانی کرده است. در میان جانباختگان شناساییشده تا هفتم اکتوبر امسال ۲۱ هزار و ۹۷۶ کودک قرار دارند. یونیسف همچنین اعلام کرده که حدود ۶۰ هزار کودک در غزه یک یا هر دو والد خود را از دست دادهاند. برای این کودکان، حتی پایان حملات نظامی نیز به معنای بازگشت فوری زندگی عادی نخواهد بود.
نقش امریکا در این بحران به حمایت دیپلوماتیک محدود نشده است. واشنگتن از اکتوبر ۲۰۲۳ تا سپتامبر ۲۰۲۵ دستکم ۲۱.۷ میلیارد دالر کمک نظامی به اسرائیل اختصاص داده است. بنابراین، بررسی مسئولیت جنگ غزه بدون درنظرگرفتن پشتوانه تسلیحاتی و مالی امریکا ناقص خواهد بود.
از سوی دیگر، حمله به مکتب ابتدایی شجره طیبه در شهر میناب ایران یکی از تکاندهندهترین نمونههای معاصر مرگ کودکان در عملیات نظامی است. اهمیت این رویداد تنها در شمار قربانیان نیست. هیئت حقیقتیاب به این نتیجه رسید که ساختمان مکتب مستقیما مورد اصابت قرار گرفته و تخریب آن صرفا پیامد انحراف موشک از هدف نظامی مجاور نبوده است. قصور امریکا در بررسی ماهیت ساختمان فراتر از بیاحتیاطی ساده بوده و نیروهای آن با آگاهی از خطر قابل توجه هدف قرارگرفتن یک محل غیرنظامی، حمله را انجام دادهاند
میناب بار دیگر این پرسش را در برابر جهان قرار میدهد که ارزش جان کودکان در تصمیمگیری نظامی قدرتهای بزرگ چگونه سنجیده میشود و چه سازوکاری میتواند مانع تکرار چنین حملاتی شود.
هنگامی که عدالت نیز تابع قدرت میشود
مسئله کشتار کودکان تنها با شمارش قربانیان پایان نمییابد. یکی از عوامل تداوم خشونت، ناتوانی سازوکارهای پاسخگویی در رسیدگی مؤثر به تصمیمهایی است که موجب مرگ غیرنظامیان میشوند. هنگامی که قدرتهای نظامی بزرگ، خود درباره قانونیبودن عملیاتشان تحقیق میکنند و در بسیاری از موارد اختیار مجازات عاملان نیز در دست نهادهای همان کشور باقی میماند، پرواضح است که عدالت برقرار نخواهد شد.
نمونه حمله پهپادی کابل نشان داد که حتی اعتراف رسمی به کشتهشدن کودکان، لزوما به مجازات مسئولان منجر نمیشود. چنین وضعیتی این تصور را تقویت میکند که ارزش حقوقی جان قربانیان، در عمل ممکن است تحت تأثیر قدرت سیاسی و نظامی عاملان قرار گیرد. اگر اصل برابری انسانها در برابر قانون معنایی دارد، باید در برابر عملیات نظامی دولتهای قدرتمند نیز همانقدر معتبر باشد که در برابر جرایم گروههای مسلح غیردولتی است. تاریخ نشان میدهد که قدرت نظامی بدون نظارت و پاسخگویی مؤثر، میتواند فاصله میان تصمیمگیرنده و قربانی را چنان افزایش دهد که مرگ هزاران انسان در قالب ارقام، ارزیابیها و گزارشهای عملیاتی خلاصه شود.
از هیروشیما تا افغانستان، از غزه تا میناب، نقش امریکا در این رویدادها یکسان بوده است. در تمام این موارد، تصمیمها و سیاستهای واشنگتن عامل بوده است. اکنون جهان بار روز جهانی کودک را گذراند. در تالارهای رسمی، سخن از حق زندگی، حق آموزش، حق تغذیه و حق امنیت کودکان است؛ اما در افغانستان، میلیونها کودک همچنان درگیر سوءتغذیهاند، در غزه هزاران خانواده فرزندان خود را از دست دادهاند و در ایران، خانوادههای قربانیان میناب با خاطره کودکانی زندگی میکنند که دیگر به مکتب بازنمیگردند. روز جهانی کودک اکنون فقط یک مراسم نمادین است.

سید حکیم بینش











