ایران و جنگهای مدرن
آغاز درگیری مستقیم میان جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده آمریکا با همراهی اسرائیل، یکی از پیچیدهترین و پرابهامترین مقاطع ژئوپلیتیکی دهههای اخیر را رقم زده است. این جنگ، برخلاف بسیاری از پیشبینیهای اولیه، نهتنها به یک درگیری کوتاهمدت و محدود ختم نشد، بلکه به صحنهای برای بازتعریف قدرت، بازدارندگی و حتی اراده سیاسی در سطح منطقه و جهان تبدیل گردید. تحلیلگران غربی که در ابتدا انتظار داشتند ایران در برابر فشارهای نظامی و ترورهای هدفمند دچار فروپاشی ساختاری شود، اکنون با واقعیتی متفاوت مواجهاند.
در نخستین روزهای درگیری، تمرکز رسانههای بینالمللی بر حملات غافلگیرکننده و ترور برخی چهرههای کلیدی در ساختار نظامی و سیاسی ایران بود. بسیاری از این تحلیلها بر این فرض استوار بودند که حذف این افراد میتواند موجب اختلال در فرماندهی و کاهش توان پاسخگویی ایران شود. اما گذشت زمان نشان داد که این نگاه، بیش از حد بر فردمحوری تکیه داشته و از درک ساختارهای عمیقتر قدرت در ایران غافل مانده است.
ایران، برخلاف انتظار، نهتنها از این ضربات عبور کرد، بلکه با اجرای موجهای متوالی حملات موشکی و پهپادی، ابتکار عمل را در میدان نبرد بهدست گرفت. این تحولات باعث شد تا روایت غالب در رسانههای غربی نیز بهتدریج تغییر کند و از «فروپاشی قریبالوقوع» به «توان بازدارندگی پایدار» تغییر جهت دهد.
در همین حال، افکار عمومی جهانی نیز بهطور فزایندهای نسبت به پیامدهای این جنگ حساستر شده است. تصاویر و گزارشهای منتشرشده از مناطق درگیر، نگرانیها درباره گسترش جنگ و بیثباتی منطقهای را افزایش داده است. این مسئله بهویژه در اروپا، که همچنان با تبعات جنگ اوکراین دستوپنجه نرم میکند، اهمیت بیشتری یافته است.
از سوی دیگر، نهادهای بینالمللی و برخی اندیشکدههای معتبر تلاش کردهاند با ارائه تحلیلهای دقیقتر، تصویری واقعگرایانهتر از توازن قدرت در این جنگ ارائه دهند.
در چنین فضایی، بازخوانی این جنگ نهتنها از منظر نظامی، بلکه از دیدگاه سیاسی، اجتماعی و راهبردی نیز ضروری بهنظر میرسد؛ چرا که آنچه در حال وقوع است، صرفاً یک درگیری نظامی نیست، بلکه بازتعریف نظم منطقهای است.
قدرت ایران در میدان نبرد جنگهای مدرن؛ فراتر از پیشبینیهای واشینگتن و تلآویو
یکی از مهمترین ابعاد این جنگ، شکاف عمیق میان پیشبینیهای اولیه ایالات متحده و اسرائیل با واقعیتهای میدانی است. بر اساس گزارشهای اولیه، تصور بر این بود که حملات هدفمند میتواند توان پاسخگویی ایران را بهشدت کاهش دهد. اما در عمل، ایران با تکیه بر شبکههای غیرمتمرکز فرماندهی و زیرساختهای بومی، توانست این فشارها را مدیریت کند.
توان موشکی ایران، که سالها موضوع بحث و نگرانی در محافل غربی بوده، در این جنگ بهصورت عملی به نمایش گذاشته شد. برد، دقت و حجم حملات، نشاندهنده سطحی از آمادگی بود که بسیاری از تحلیلگران آن را دستکم گرفته بودند.
در کنار توان موشکی، استفاده گسترده از پهپادها نیز به یکی از نقاط قوت ایران تبدیل شد. این ابزارها، با هزینه نسبتاً پایین و قابلیت انعطافپذیری بالا، توانستند نقش مهمی در ایجاد فشار مستمر بر اهداف دشمن ایفا کنند. این موضوع، بهویژه در جنگهای مدرن، اهمیت فزایندهای یافته است.
نکته قابل توجه دیگر، توان ایران در حفظ انسجام داخلی و جلوگیری از فروپاشی روانی جامعه در شرایط جنگی است. برخلاف انتظار دستگاههای تصمیم گیرنده غربی، جامعه ایران نهتنها دچار واگرایی نشد، بلکه در بسیاری از موارد شاهد افزایش همبستگی داخلی بود. این تحولات باعث شد تا برخی از رسانههای جریان اصلی غرب نیز به بازنگری در تحلیلهای خود بپردازند.
در مجموع، آنچه در میدان نبرد مشاهده شد، نشاندهنده الگویی از قدرت است که نه صرفاً بر تجهیزات، بلکه بر ترکیبی از اراده سیاسی، ساختار سازمانی و تجربه تاریخی استوار است.
احتیاط متحدان غربی؛ تردید اروپا در ورود به جنگ
با ادامه درگیریها، یکی از تحولات قابل توجه، عدم تمایل جدی کشورهای اروپایی برای ورود مستقیم به جنگ بود. این مسئله، نشاندهنده شکاف میان ایالات متحده و برخی از متحدان سنتی آن در قبال این بحران است.
کشورهای اروپایی، که تجربه جنگهای پرهزینه در خاورمیانه را در کارنامه دارند، نسبت به ورود به یک درگیری گسترده جدید بسیار محتاط هستند. علاوه بر این، وابستگی اقتصادی و انرژی به ثبات منطقه، یکی دیگر از عوامل بازدارنده محسوب میشود.
در سطح سیاسی نیز، بسیاری از رهبران اروپایی ترجیح دادهاند بر دیپلماسی و کاهش تنش تأکید کنند، بهجای حمایت از اقدامات نظامی گسترده. این رویکرد، نشاندهنده تغییر در اولویتهای سیاست خارجی اروپا است.
از سوی دیگر، افکار عمومی در اروپا نیز نقش مهمی در این تصمیمگیریها ایفا کرده است. نظرسنجیها نشان میدهد که حمایت از ورود به جنگ جدید در خاورمیانه بسیار محدود است.
این وضعیت، عملاً ایالات متحده را در موقعیتی قرار داده که باید بخش عمدهای از بار این جنگ را بهتنهایی به دوش بکشد؛ امری که میتواند پیامدهای راهبردی مهمی داشته باشد. عدم همراهی کامل متحدان، نهتنها قدرت مانور آمریکا را محدود کرده، بلکه بهطور غیرمستقیم به تقویت موقعیت ایران در این جنگ انجامیده است.
تغییر مسیر واشینگتن؛ از فشار حداکثری تا جستجوی مذاکره
یکی از قابلتوجهترین تحولات این جنگ، تغییر تدریجی رویکرد ایالات متحده از تقابل مستقیم به سمت کاهش تنش و حتی مذاکره است. این تغییر، نشاندهنده محدودیتهای قدرت نظامی در دستیابی به اهداف سیاسی بلندمدت است.
در ابتدای جنگ، برخی از مقامات آمریکایی بهصراحت از تغییر نظام در ایران بهعنوان یکی از اهداف سخن میگفتند. اما با گذشت زمان و افزایش هزینهها، این هدف بهتدریج از دستور کار خارج شد.
در عوض، نشانههایی از تمایل به مذاکره و یافتن راهحلهای دیپلماتیک مشاهده میشود. این تغییر، تا حد زیادی ناشی از درک واقعیتهای میدانی و محدودیتهای گزینههای نظامی است. همچنین، فشارهای داخلی در آمریکا، از جمله نگرانیهای اقتصادی و مخالفت افکار عمومی با جنگهای طولانی، در این تغییر رویکرد نقش داشته است.
از سوی دیگر، متحدان آمریکا نیز بهطور فزایندهای بر لزوم کاهش تنش تأکید کردهاند؛ امری که بر تصمیمگیریهای واشنگتن تأثیر گذاشته است. در مجموع، آنچه مشاهده میشود، نوعی عقبنشینی تدریجی از اهداف اولیه و حرکت بهسوی راهحلهای واقعگرایانهتر است.
جمعبندی: جنگی که روایتها را تغییر داد
این جنگ، فراتر از یک درگیری نظامی، به صحنهای برای بازتعریف مفاهیم قدرت و بازدارندگی تبدیل شده است. ایران، با وجود فشارهای گسترده، توانسته است تصویری متفاوت از ظرفیتهای خود ارائه دهد.
در مقابل، ایالات متحده و اسرائیل با چالشهایی مواجه شدهاند که نشاندهنده محدودیتهای رویکردهای صرفاً نظامی است. این مسئله، بهویژه در دنیای چندقطبی امروز، اهمیت بیشتری پیدا میکند. عدم همراهی کامل متحدان غربی، یکی دیگر از عواملی است که بر روند این جنگ تأثیر گذاشته و نشاندهنده تغییر در معادلات قدرت جهانی است.
در نهایت، بهنظر میرسد که این جنگ، بیش از آنکه به پیروزی قاطع یکی از طرفین منجر شود، به بازنگری در استراتژیها و اولویتهای سیاست خارجی خواهد انجامید. آنچه باقی میماند، درسی است درباره پیچیدگی جنگهای مدرن و اهمیت درک عمیقتر از ساختارهای قدرت؛ درسی که احتمالاً در سالهای آینده نیز تأثیرگذار خواهد بود.
این تحولات، نهتنها آینده منطقه، بلکه نظم جهانی را نیز تحت تأثیر قرار خواهد داد؛ نظمی که دیگر بهسادگی قابل پیشبینی نیست.
مجتبی همت
