سفر ملا محمد یعقوب به روسیه
در دو دهه گذشته، افغانستان بیشتر بهعنوان میدان رقابت قدرتهای خارجی شناخته میشد. جنگ، حضور نیروهای غربی، بحران امنیتی و بیثباتی سیاسی، باعث شده بود بسیاری از کشورها افغانستان را نه یک شریک، بلکه منشأ تهدید تلقی کنند. اما تحولات سالهای اخیر، به تدریج این تصویر را تغییر داده است. اکنون بازیگران مهم منطقهای، بهویژه روسیه، چین و کشورهای آسیای مرکزی، در حال بازنگری در سیاستهای خود نسبت به کابلاند.
چنانچه دعوت رسمی از وزیر دفاع حکومت طالبان به یک نشست مهم امنیتی در مسکو، نشاندهنده همین تغییر نگاه است. روسیه امروز طالبان را صرفاً یک گروه حاکم در کابل نمیبیند، بلکه آن را بخشی از ترتیبات جدید امنیتی منطقه میداند. اهمیت این سفر زمانی بیشتر آشکار میشود که بدانیم شخص دعوتشده، نه تنها وزیر دفاع، بلکه فرزند ملا محمد عمر، بنیانگذار طالبان نیز است؛ موضوعی که برای روسها دارای بار نمادین و سیاسی ویژهای است.
واقعیت آن است که منطقه به تدریج در حال عبور از مرحله تردید نسبت به حکومت طالبان است. کشورهایی که زمانی سقوط کابل را تهدیدی برای امنیت خود میدانستند، اکنون به این جمعبندی رسیدهاند که بدون تعامل با حاکمیت کابل، مدیریت بحرانهای منطقهای دشوار خواهد بود. در چنین فضایی، سفر ملا محمد یعقوب به روسیه را باید بخشی از روند شکلگیری نظم جدید منطقهای دانست؛ نظمی که در آن، افغانستان میکوشد از حاشیه ناامنی به مرکز همکاریهای امنیتی و سیاسی منتقل شود.
از میدان جنگ تا میز مذاکره؛ تحول در روابط طالبان و روسیه
روابط طالبان و روسیه مسیری پرفراز و نشیب را طی کرده است. در سالهای نخست ظهور طالبان، مسکو نگاه کاملاً امنیتی و تهدیدمحور به این جریان داشت. روسها نگران بودند که گسترش نفوذ طالبان، زمینهساز بیثباتی در آسیای مرکزی و افزایش تهدیدات افراطگرایانه در حوزه نفوذ سنتی روسیه شود. اما گذر زمان و تغییر واقعیتهای منطقه، محاسبات کرملین را نیز دگرگون کرد. روسیه به تدریج دریافت که طالبان برخلاف تصور اولیه، یک نیروی موقت نیست، بلکه بازیگری ریشهدار در ساختار سیاسی افغانستان است. از همین رو، مسکو از سالها پیش و حتی در دوران حضور آمریکا در افغانستان، ارتباطات خود با طالبان را آغاز کرد و کوشید کانالهای گفتگو با این گروه را حفظ کند.
چنانچه در همان زمان، حکومت جمهوریت در افغانستان موفق نگردید که اعتماد راهبردی روسیه را جلب کند. زیرا از نگاه مسکو، جمهوریت بیش از حد تحت نفوذ غرب و وابسته به تصمیمات واشنگتن بود و از استقلال کافی برای شکلدهی به یک سیاست خارجی متوازن برخوردار نبود. به همین دلیل، روسیه هرگز نتوانست روابط عمیق امنیتی و استراتژیک با کابلِ در دوران جمهوریت ایجاد کند.
اما با بازگشت طالبان، فضای جدیدی در روابط دو طرف شکل گرفت. روسیه اکنون با حکومتی روبهرو است که به باور کرملین، تصمیمات کلان خود را مستقل از غرب اتخاذ میکند و حاضر است در چارچوب منافع مشترک منطقهای با مسکو همکاری نماید. همین مسئله باعث گردیده است روابط دو طرف از تماسهای محدود سیاسی، به همکاریهای آشکار امنیتی و دفاعی ارتقا پیدا کند.
در همین راستا سفر ملا محمد یعقوب به روسیه در همین چارچوب معنا پیدا میکند. او در جریان این سفر با مقامهای روسی درباره همکاریهای امنیتی، مسائل دفاعی، مبارزه با تهدیدات مشترک و گسترش تعاملات دوجانبه گفتگو کرد. این دیدارها نشان داد که مسکو اکنون امارت اسلامی را نه یک چالش امنیتی، بلکه شریکی برای تأمین ثبات منطقه میداند.
دعوت رسمی نماینده طالبان به یک نشست امنیتی مهم، پیام دیگری نیز داشت: روسیه تصمیم خود را درباره آینده روابط با کابل گرفته است. این دعوت ثابت کرد که شناسایی امارت اسلامی از سوی مسکو، صرفاً اقدامی نمادین نبود، بلکه بخشی از یک راهبرد بلندمدت برای همکاری با افغانستان جدید است.
«افغانستان قوی»؛ راهبرد تازه کابل در حوزه دفاع و امنیت
یکی از مهمترین نکات مطرحشده در سفر ملا محمد یعقوب، تأکید بر تقویت توان دفاعی افغانستان بود. حکومت طالبان اکنون تلاش دارد مفهوم تازهای از امنیت ملی را در سیاستهای خود تعریف کند؛ مفهومی که مقامات کابل از آن با عنوان «افغانستان قوی» یاد میکنند. بر اساس این رویکرد، افغانستان باید به کشوری تبدیل شود که نه تنها توان مدیریت امنیت داخلی را داشته باشد، بلکه بتواند در برابر هرگونه فشار یا تهدید خارجی نیز از خود دفاع کند. از نگاه حاکمان، ثبات پایدار زمانی تحقق مییابد که افغانستان از موضع ضعف خارج شده و به یک بازیگر دارای ظرفیت بازدارندگی تبدیل شود.
در همین راستا، همکاریهای فنی و نظامی با روسیه اهمیت ویژهای پیدا میکند. مسکو میتواند در حوزه آموزش نظامی، انتقال تجربه، همکاریهای اطلاعاتی و ارتقای ظرفیتهای دفاعی، نقش مؤثری ایفا کند. حکومت طالبان نیز آشکارا نشان داده که خواهان ایجاد ساختار دفاعی منظم و قدرتمند برای افغانستان است. با این حال، کابل تلاش میکند این پیام را نیز منتقل کند که تقویت قدرت نظامی افغانستان به معنای تهدید همسایگان نیست. برعکس، مقامات طالبان تأکید دارند که سیاست «افغانستان قوی» مکمل روابط خوب با کشورهای منطقه، بهویژه همسایگان، خواهد بود.
پیام قدرت و بازدارندگی؛ افغانستان دیگر میدان بازی دیگران نیست
ملا محمد یعقوب مجاهد در سخنان خود تلاش کرد تصویری متفاوت از افغانستان امروز ارائه دهد؛ کشوری که میخواهد از گذشته پرآشوب خود عبور کند و به سمت تثبیت اقتدار ملی حرکت نماید. او با تأکید بر ضرورت تقویت توان دفاعی کشور، به صراحت اعلام کرد که افغانستان اجازه نخواهد داد بار دیگر به عرصه مداخله خارجی تبدیل شود. برجستهترین بخش سخنان وی آنجا بود که گفت: «پاکستان پس از این جرأت اقدام علیه افغانستان را نخواهد داشت».
این جمله در حقیقت پیام روشن کابل به منطقه و جهان بود؛ پیامی مبتنی بر این که افغانستان جدید قصد دارد با اتکا به توان داخلی و همکاریهای منطقهای، از حاکمیت و امنیت خود دفاع کند. حکومت طالبان میخواهد نشان دهد که دوره افغانستانِ ضعیف، وابسته و بیثبات به پایان رسیده است. در عین حال، این موضعگیری حامل پیام اطمینانبخش برای همسایگان نیز بود. ملا محمد یعقوب تأکید کرد که افغانستان به دنبال تنش و تقابل نیست، بلکه میخواهد روابط خود را بر پایه احترام متقابل و همکاری منطقهای تنظیم کند. از نگاه کابل، امنیت افغانستان و امنیت منطقه به یکدیگر پیوند خوردهاند و هیچ کشوری از بیثباتی در افغانستان سود نخواهد برد.
سفر وزیر دفاع امارت اسلامی به روسیه را از همین زاویه باید یک تحول مهم دانست؛ تحولی که نشان میدهد افغانستان در حال بازتعریف جایگاه خود در معادلات منطقهای است. کابل اکنون میکوشد از کشوری بحرانزده و وابسته، به بازیگری دارای نقش، قدرت و ابتکار در نظم جدید منطقه تبدیل شود؛ نظمی که در آن، تعامل و همکاری جایگزین انزوا و تقابل خواهد شد.
مسلم اخلاقی
