تشییع پیکر شهید آیتالله خامنهای، که بر اساس اعلام رسمی سخنگوی ستاد بزرگداشت از روز شنبه ۱۳ سرطان (مصادف با ۱۹ محرمالحرام) آغاز شد، در زمره مهمترین رویدادهای سیاسی ـ اجتماعی سالهای اخیر در منطقه ارزیابی میشود. این مراسم نه تنها یک مناسبت ملی در ایران است، بلکه از نگاه بسیاری از تحلیلگران به یک رویداد تاریخی و فراملی تبدیل شده است؛ زیرا شخصیت و جایگاه شهید خامنهای محدود به مرزهای یک کشور نبوده و در طول دههها، بخش گستردهای از امت اسلامی و جریانهای آزادیخواه جهان او را بهعنوان یکی از نمادهای برجسته مقاومت و استقلال میشناختند.
جایگاه فراملی شهید خامنهای
در سالهای گذشته، تصاویر، پیامها و یادبودهای مرتبط با شهید خامنهای در برخی کشورها از جمله ایران، افغانستان، عراق، لبنان، سوریه و یمن، و همچنان در شماری از تجمعات و مراسمهای همبستگی در اروپا و ایالات متحده دیده شده است. این حضور، از دید برخی تحلیلگران، بازتابی از نفوذ فکری و جایگاه ایشان در میان جریانهای سیاسی و اجتماعی حامی گفتمان مقاومت تلقی میشود.
برخی تحلیلگران بر این باورند که شهید آیتالله خامنهای توانست گفتمان «مقاومت» را از سطح یک مفهوم محدود منطقهای فراتر برده و آن را به یک شبکه گسترده از همبستگی سیاسی در جهان اسلام مبدل سازد.
در همین راستا، به نقل از اظهارات منتشرشده از محمد البخیتی، عضو ارشد دفتر سیاسی جنبش انصارالله یمن، وی با اشاره به جایگاه شهید خامنهای در میان جریانهای مقاومت، شهادت او را نقطه عطفی در تقویت روحیه آزادیخواهان توصیف کرده است. او همچنین تأکید کرده است که این رویداد، به باور جریانهای همسو، میتواند موجب تقویت انگیزه و انسجام در میان کشورهای عضو محور مقاومت شود.
او همچنین تأکید کرده است که این رویداد میتواند به باور جریانهای همسو، موجب تقویت انگیزه و انسجام در میان کشورهای عضو محور مقاومت شود.
در افغانستان نیز، بهویژه در میان اقشار مذهبی، فرهنگی و بخشی از فعالان سیاسی، احترام و علاقه نسبت به این شخصیت سابقه طولانی دارد. شماری از تحلیلگران افغان معتقدند که نقش وی در حمایت از ملت افغانستان در دورههای مختلف بحران و ناامنی، سبب شده است که مراسم و یادبودهای مرتبط با ایشان در این کشور نیز بازتاب قابل توجهی داشته باشد.
آغاز مراسم تشییع پیکر شهید آیتالله خامنهای و اهمیت تاریخی آن
بر اساس اعلام ستاد بزرگداشت، مراسم وداع، تشییع و تدفین شهید آیتالله خامنهای از روز ۱۳ سرطان / ۱۹ محرمالحرام آغاز گردید و با حضور گسترده مردم در داخل ایران و شماری از کشورهای منطقه برگزار شد. این مراسم با پوشش وسیع رسانههای منطقهای و بینالمللی همراه بود و بخشهای مختلف آن به شکل زنده از طریق تلویزیونها و شبکههای اجتماعی دنبال گردید.
گزارشها نشان میدهد میلیونها تن یا بهصورت حضوری در این مراسم شرکت کردند و یا از طریق رسانههای تصویری و شبکههای خبری، آن را دنبال نمودند. همین سطح گسترده حضور و توجه، بازتاب وسیعی در افکار عمومی منطقه و جهان بهجا گذاشته است.
به باور تحلیلگران، حجم بالای حضور مردمی، گستردگی پیامهای تسلیت و بازتابهای رسانهای، این مراسم را در ردیف بزرگترین تشییعهای تاریخ معاصر قرار داده است. برخی رسانهها نیز آن را از نظر ابعاد اجتماعی با مراسم تشییع شخصیتهایی چون امام خمینی، جمال عبدالناصر و یاسر عرفات مقایسه میکنند.
بازتعریف موازنه قدرت و جایگاه گفتمان مقاومت
در سالهای گذشته، شهید آیتالله خامنهای در سخنرانیها و مواضع خود بارها از روند افول تدریجی قدرت ایالات متحده و حرکت نظام بینالملل به سوی نظم چندقطبی سخن گفته بود. امروز، جریانهای حامی گفتمان مقاومت بر این باور اند که بخشی از این دیدگاهها و پیشبینیها در حال نزدیک شدن به واقعیت است.
از نگاه این جریانها، تحولات اخیر در سطح منطقه و جهان نشانههایی از تغییر در موازنه قدرت را برجسته ساخته است؛ تحولاتی که به باور آنان صرفاً رویدادهای پراکنده سیاسی نیست، بلکه بخشی از یک روند گستردهتر و در حال شکلگیری میباشد. از جمله:
افزایش شکافها و تنشهای داخلی در ساختار سیاسی اسرائیل
تکرار بحرانها و بیثباتی در کابینه نتانیاهو و روند تصمیمگیری این رژیم
گسترش اعتراضات جهانی علیه سیاستهای اسرائیل در افکار عمومی
رشد جریانها و جنبشهای ضدجنگ در اروپا و ایالات متحده
و کاهش تدریجی نفوذ سیاسی و نظامی واشنگتن در برخی مناطق کلیدی جهان
بر اساس این دیدگاه، این تحولات در مجموع تصویری از یک تغییر آرام اما پیوسته در نظم بینالمللی ارائه میدهد؛ تغییری که برخی آن را آغاز گذار از نظم تکقطبی پس از جنگ سرد به سوی یک ساختار چندقطبی میدانند.
با این حال، تحلیلگران مستقل تأکید دارند که چنین برداشتهایی نیازمند بررسی دقیقتر و چندلایه است. به باور آنان، تحولات جهانی معمولاً پیچیدهتر از آن است که در قالب یک روایت واحد توضیح داده شود و برای تحلیل درست آن باید عوامل اقتصادی، امنیتی و سیاسی بهگونه همزمان در نظر گرفته شود.
با وجود این اختلاف دیدگاهها، یک نکته همچنان برجسته است: گفتمان مقاومت در سالهای اخیر توانسته جایگاه قابل توجهی در فضای فکری، رسانهای و سیاسی منطقه پیدا کند و به یکی از محورهای مهم بحثهای ژئوپولیتیکی در خاورمیانه و فراتر از آن تبدیل شود.
پیامدهای سیاسی و اجتماعی شهادت
به باور بسیاری از ناظران، شهادت آیتالله خامنهای نه تنها باعث تضعیف ساختار سیاسی ایران نشده، بلکه موجی از انسجام داخلی و همبستگی اجتماعی را در این کشور به دنبال داشته است. گزارشهای منتشرشده نشان میدهد که پس از این رویداد، در شهرهای مختلف ایران تجمعهای گسترده مردمی برگزار شده و پیامهای تسلیت متعددی از سوی شخصیتها و نهادهای داخلی و خارجی صادر گردیده است.
در افغانستان نیز واکنشها قابل توجه بوده است. شماری از نهادهای فرهنگی، مذهبی و اجتماعی با برگزاری مراسم یادبود و نشر اعلامیهها، نسبت به این شخصیت ابراز احترام کردهاند. برخی تحلیلگران افغان بر این باورند که این رویداد میتواند در آینده بر برخی معادلات منطقهای، بهویژه در حوزههای امنیتی، فرهنگی و روابط میان کابل و تهران اثرگذار باشد.
جمعبندی
در مجموع، تشییع پیکر شهید آیتالله خامنهای تنها یک مراسم سوگواری و آیینی محدود به یک کشور نیست، بلکه رویدادی است با ابعاد گسترده سیاسی، اجتماعی و رسانهای که بازتاب آن فراتر از مرزهای منطقه امتداد یافته است. این مراسم در شرایطی برگزار شد که منطقه همچنان در وضعیت حساس ژئوپولیتیکی قرار دارد و بسیاری از معادلات قدرت در سطح منطقه و جهان در حال بازتعریف و جابهجایی است.
از یکسو، این رویداد در نگاه حامیان گفتمان مقاومت، نماد تداوم یک جریان فکری و سیاسی و نشانهای از انسجام اجتماعی در برابر تحولات منطقهای تلقی میشود. از سوی دیگر، در سطح تحلیلهای کلانتر، این مراسم فرصتی برای بازخوانی جایگاه جریانهای فکری و سیاسی در شکلدهی به روندهای جدید در خاورمیانه و نظام بینالملل به شمار میرود.
برای رسانههای افغانستان و منطقه، این رخداد صرفاً یک خبر مقطعی نیست، بلکه زمینهای برای تحلیل عمیقتر تحولات قدرت، تغییر توازنهای سیاسی و بررسی آینده روابط منطقهای میان کشورهای کلیدی محسوب میشود؛ موضوعی که میتواند در سالهای آینده نیز بر روند سیاست و امنیت منطقه اثرگذار باقی بماند.
زهرا هاشمی
