طی سالهای متمادی رسانهها، تصویری از طالبان ارائه مینمودند که در آن، بحث توسعه اقتصادی، شهرسازی، زیرساخت و برنامههای درازمدت کمتر در مرکز توجه قرار داشت. روایت غالب بیشتر بر منازعات سیاسی، تحولات امنیتی و آینده نظام سیاسی متمرکز بود و کمتر کسی انتظار داشت که چند سال بعد، بخش قابل توجهی از انرژی حکومت طالبان صرف ساخت سرک، توسعه شبکههای ترانسپورتی، تأمین آب، تولید انرژی، توسعه شهری و بازسازی زیرساختهای کشور شود. اما توسعه افغانستان امروز با واقعیتی روبهرو است که نمیتوان آن را تنها از دریچه روایتهای گذشته تحلیل کرد.
اکنون در نقاط مختلف کشور پروژههایی جریان دارد که مستقیماً با اقتصاد و زندگی روزمره مردم ارتباط دارد. از بازسازی شاهراهها و توسعه خطوط آهن تا بندهای آب، شبکههای برق، جادههای شهری، ترمینالهای ترانسپورتی و پروژههای آبرسانی، مجموعهای از فعالیتهای عمرانی در حال شکلگیری است.
کمیسیون تدارکات در سوم عقرب ۱۴۰۵ نیز ۱۷ پروژه به ارزش نزدیک به پنج میلیارد افغانی را تصویب کرد که بخشهایی از شاهراه هلمند ـ هرات، شبکه برق، گمرک آقینه و شماری از سرکهای کابل را شامل میشود. این واقعیتها نشان میدهد که باید عملکرد عمرانی طالبان را جدا از جدالهای سیاسی، با معیار توسعه و ظرفیت حکومتداری مورد بررسی قرار دهیم.
فراتر از روایتهای گذشته؛ چهره تازه توسعه در افغانستان
تصویری که در سالهای گذشته در فضای رسانهای درباره طالبان شکل گرفته بود، کمتر با مفاهیمی مانند توسعه شهری، زیرساخت ملی و برنامهریزی اقتصادی پیوند میخورد. اما عملکرد چند سالهی اخیر طالبان نشان میدهد که برای شناخت افغانستان امروز، باید از کلیشههای گذشته فاصله گرفت و آنچه را در میدان اتفاق میافتد، بهعنوان یک واقعیت مستقل مورد بررسی قرار داد.
پروژههای عمرانی برای توسعه افغانستان در بخشهای مختلف کشور افزایش یافته است. بازسازی و توسعه شاهراه کابل ـ قندهار، توسعه جادههای ارتباطی در شمال و شرق کشور، پروژههای خط آهن، توسعه شبکه برق، آغاز یا تکمیل شماری از بندهای آب و سرمایهگذاری در زیرساختهای شهری، تنها بخشی از این روند است. بررسی پروژههای اعلامشده نشان میدهد که تمرکز حکومت تنها بر یک بخش محدود نبوده، بلکه حملونقل، انرژی، آب، تجارت و توسعه شهری را همزمان دربر میگرد.
در حالی که افغانستان در سالهای گذشته وابستگی بسیار زیادی به کمکهای خارجی برای اجرای پروژههای توسعهای داشت، شماری از پروژههای عمرانی جدید با استفاده از منابع داخلی تمویل میشوند. برای نمونه، کمیسیون تدارکات در سال ۲۰۲۵ قرارداد ۱۷ پروژه انکشافی به ارزش نزدیک به سه میلیارد افغانی را تصویب کرد که ترمینال ارغندی، بازسازی شبکههای خط آهن، سرکهای شهری کابل و پروژههای برق را شامل میشود و حکومت اعلام کرده است که این پروژههای توسعه افغانستان بهصورت کامل از سوی طالبان تمویل میشوند.
کابل؛ کانون تازه پروژههای زیرساختی
کابل در میان تمام شهرهای افغانستان، مهمترین میدان این تحول عمرانی است. شهری که با رشد جمعیت، ترافیک، کمبود آب، توسعه نامنظم و فشار روزافزون بر زیرساختهای موجود روبهرو است، برای ادامه حیات خود به پروژههایی فراتر از ترمیمهای مقطعی نیاز دارد. به همین دلیل طالبان با درک این واقعیت، تمرکز اصلی شان را روی کابل گذاشته است.
در همین چارچوب، پروژه ترمینال ترانسپورتی ارغندی را میتوان یکی از پروژههای مهم شهری دانست. این پروژه در حدود ۹۰۰ جریب زمین با بودجه ۱.۲۸۵ میلیارد افغانی ساخته میشود و شامل ۴۲ تأسیسات مختلف خواهد بود. هدف آن، ساماندهی خدمات ترانسپورتی و ترانزیتی، کاهش فشار ترافیکی بر شهر و ایجاد یک مرکز منظم برای فعالیتهای ترانسپورتی عنوان شده است.
اما در میان پروژههای کابل، مسئله آب اهمیت ویژهای دارد. قرارداد انتقال آب از بند شاه و عروس به ناحیه هفدهم شهر کابل در ۴ عقرب ۱۴۰۵ به ارزش یک میلیارد افغانی امضا شد. بر اساس این پروژه، ۱۰۰ لیتر آب در ثانیه از بند شاه و عروس و ۱۰۰ لیتر دیگر از پنج حلقه چاه به این ناحیه منتقل خواهد شد و در مجموع ظرفیت انتقال ۲۰۰ لیتر آب در ثانیه ایجاد میشود. پیشبینی شده است که با تکمیل آن، حدود ۵۰ هزار خانواده به آب آشامیدنی پاک دسترسی پیدا کنند.
این پروژه زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکند که بحران آب کابل را در نظر بگیریم. بنابراین، انتقال آب شاه و عروس را نمیتوان یک پروژه عادی خدماتی دانست؛ این اقدام بخشی از تلاش برای پاسخ به یکی از اساسیترین نیازهای آینده پایتخت است.
در کنار آن، پروژه انتقال آب از صیاد به شهر کابل جدید نیز در مرحله ارزیابی و طراحی قرار دارد. مسیر پیشنهادی این پروژه حدود ۵۵ کیلومتر است و بر اساس مطالعات موجود، میتواند ظرفیت قابل توجهی برای تأمین آب مراحل آینده توسعه کابل جدید فراهم کند. در واقع، اگر ترمینال ارغندی را در کنار پروژههای جادهای، آبرسانی، برق و توسعه کابل جدید قرار دهیم، تصویری شکل میگیرد که نشان میدهد مسئله زیرساخت در پایتخت به یکی از محورهای اصلی برنامه عمرانی حکومت تبدیل شده است.
توسعه، شفافیت و آزمون آینده حکومت طالبان
فعالیتهای عمرانی طالبان، بدون تردید، یکی از واقعیتهای مهم افغانستان امروز است و نمیتوان آن را نادیده گرفت. اما ساخت پروژه تنها نیمه نخست ماجراست. نیمه مهمتر، کیفیت، شفافیت و دوام همین پروژههاست. طالبان اگر میخواهند فعالیتهای عمرانی به یک دستاورد ماندگار تبدیل شود، باید مراقب باشند که فساد، انحصار، قراردادهای غیرشفاف و ضعف نظارت به تدریج در این ساختار نفوذ نکند. تجربه حکومتهای گذشته افغانستان نشان داده است که حتی پروژههای بزرگ و پرهزینه نیز زمانی که نظارت مؤثر وجود نداشته باشد، میتوانند به جای ایجاد اعتماد عمومی، به منبع نارضایتی تبدیل شوند.
نکته مثبت این است که در برخی تصمیمهای اخیر، روندهای رقابتی و حتی بازگشت پروژهها به داوطلبی مجدد دیده میشود. برای نمونه، در نشست سوم عقرب ۱۴۰۵، دو پروژه به دلیل ضعف عملکرد شرکتهای برنده دوباره به داوطلبی آزاد گذاشته شد و یک پروژه دیگر نیز برای انتخاب شرکت مناسب به روند جدید سپرده شد. چنین رویکردی اگر به یک قاعده پایدار تبدیل شود، میتواند کیفیت پروژهها را افزایش دهد.
بدون تردید افغانستان امروز بیش از هر زمان دیگری به ساختن نیاز دارد؛ اما ساختن تنها به معنای ریختن سیمنت و بلند کردن ساختمان نیست. توسعه زمانی معنا پیدا میکند که سرک دوام داشته باشد، آب بهصورت پایدار به خانه مردم برسد، پروژه با قیمت واقعی اجرا شود و مردم بدانند منابع عمومی چگونه مصرف شده است.
طالبان اکنون با یک فرصت تاریخی روبهرو استند. اگر بتوانند روند فعلی ساختوساز و توسعه زیرساختی را با شفافیت، نظارت، رقابت سالم و پاسخگویی همراه کنند، پروژههای عمرانی میتوانند به یکی از مهمترین پایههای ثبات اقتصادی افغانستان تبدیل شوند. اما اگر فساد و عدم شفافیت به تدریج بر این روند غلبه کند، همان پروژههایی که امروز نشانه توانایی حکومت در ساختن کشور تلقی میشوند، ممکن است در آینده به یکی از عوامل فرسایش اعتماد عمومی تبدیل شوند.

مسلم اخلاقی











