پیام حج
هر سال، هنگامی که موسم حج فرا میرسد، میلیونها مسلمان از نژادها، زبانها، سرزمینها و فرهنگهای گوناگون، لباس تفاخر و تفاوت را از تن بیرون میکنند و در جامهای یکسان، در میعادگاهی گرد هم میآیند که نه شرق در آن معنا دارد و نه غرب، نه قومیت معیار است و نه رنگ و نژاد. در آنجا همه چیز از نو تعریف میشود؛ انسان، بندگی، برادری، قربانی، ایستادن و بازگشت به حقیقتی که فراتر از مرزها و سیاستهاست. حج، تنها یک مناسک عبادی نیست؛ نمایش باشکوه امت واحدهای است که اگر حقیقت خویش را بشناسد، میتواند از تفرقه عبور کند و به قدرتی تبدیل شود که در برابر ظلم، خاموش نماند.
این اجتماع عظیم در حالی برگزار میشود که جهان اسلام روزهای سخت و پرالتهابی را پشت سر میگذارد؛ غزه در خون میتپد، فلسطین سالهاست زیر اشغال و جنگ، زخمهای خود را بر پیکر تاریخ حمل میکند، ایران، لبنان و دیگر کشورهای اسلامی در زیر آتش تجاوز قرار دارند و پیوسته قربانی میدهند. در چنین فضایی، حج دیگر فقط حرکت از عرفات به مشعر و از مشعر به منا نیست؛ حج، یادآور این حقیقت است که امت اسلامی، همانطور که در کنار خانه خدا یکصدا میشود، باید در برابر دردهای مشترک نیز به همان اندازه همدل و همصدا باشد.
حج؛ فلسفه عبادی و تجلی وحدت اسلامی
حج در اندیشه اسلامی، یکی از بزرگترین عبادات جمعی است که فلسفه آن تنها در انجام مناسک فردی خلاصه نمیشود. حج، مکتبی است که در آن مسلمان میآموزد چگونه از خودخواهی، تفاخر، مرزبندیهای قومی و اختلافات ساختگی عبور کند و در صف واحد بندگان خدا قرار گیرد. احرام، نماد کنار گذاشتن تفاوتهاست؛ طواف، نشانه حرکت هماهنگ حول محور توحید است؛ عرفات، میدان شناخت و بیداری است؛ و قربانی، پیام رهایی از هر آن چیزی است که انسان را از حقیقت دور میکند.
در حج، مسلمان از افغانستان تا اندونزی، از ایران تا پاکستان، از عراق تا لبنان، از آفریقا تا جهان عرب، در کنار هم میایستند و تصویری عینی از امت واحده اسلامی را به نمایش میگذارند. در اینجا، هیچ پرچمی بالاتر از توحید نیست و هیچ هویتی برتر از بندگی خدا معنا نمییابد. این همان حقیقتی است که نشان میدهد اساس حج، بر وحدت استوار است؛ وحدتی که اسلام آن را نه یک شعار، بلکه یک ضرورت حیاتی برای بقای امت اسلامی میداند.
جهان اسلام در طول دهههای اخیر، بیش از آنکه از ضعف جمعیتی یا فقر منابع رنج ببرد، از تفرقه، نفاق و پراکندگی آسیب دیده است. امت اسلامی با داشتن صدها میلیون انسان، منابع عظیم اقتصادی، موقعیت جیوپلیتیک بیبدیل و پشتوانه فکری و تمدنی، اگر در مسیر وحدت حرکت کند، میتواند به قدرتی تأثیرگذار در معادلات جهانی تبدیل شود. اما اختلافات داخلی، شکافهای سیاسی و رقابتهای فرساینده، بارها این ظرفیت را تضعیف کرده است.
حج در چنین شرایطی، تنها یک عبادت فردی نیست؛ یادآور این حقیقت است که مسلمانان، اگر در کنار کعبه میتوانند یک امت باشند، در برابر بحرانها و دردهای مشترک نیز میتوانند به وحدت برسند. حج به مسلمان میآموزد که امت اسلامی، پیکری واحد است؛ زخمی که بر غزه وارد میشود، زخمی بر وجدان همه مسلمانان است؛ تجاوز به یک سرزمین اسلامی، نباید مسئلهای محلی تلقی شود؛ و بحرانهای جهان اسلام، بدون همبستگی امت، راهحل پایدار نخواهند یافت.
حج ابراهیمی؛ برائت از ظلم و مسئولیت امت اسلامی در برابر بحرانهای امروز
حج در منطق ابراهیمی، تنها حرکت جسم نیست؛ حرکت روح، بیداری وجدان و ایستادن در برابر باطل نیز هست. حضرت ابراهیم(ع)، پیامبر توحید، در برابر نظامهای ظلم و شرک زمان خود ایستاد و نشان داد که ایمان، بدون موضعگیری در برابر ستم، ناقص است. از همین رو، مفهوم «حج ابراهیمی» در اندیشه اسلامی، صرفاً انجام مناسک نیست؛ بلکه حجی است که مسلمان را از بیتفاوتی بیرون میآورد و او را نسبت به دردهای امت اسلامی حساس میسازد.
امروز جهان اسلام با بحرانهایی روبهرو است که نمیتوان آنها را صرفاً در چارچوب یک نزاع محلی تحلیل کرد. غزه، سالهاست که صحنه جنگ، ویرانی و بحران انسانی است. کشتار غیرنظامیان، ویرانی خانهها، آوارگی گسترده مردم، رنج کودکان و زنان و فروپاشی زیرساختهای زندگی، فلسطین را به یکی از دردناکترین موارد معاصر تبدیل کرده است. فلسطین دیگر فقط یک جغرافیا نیست؛ نمادی از زخمی است که دههها بر وجدان جهان اسلام و افکار عمومی جهان باقی مانده است.
در کنار آن، حملات و تنشهای نظامی در لبنان، سوریه، عراق و دیگر نقاط منطقه، نشان میدهد که دامنه بحران از یک نقطه فراتر رفته و به مسئلهای فراگیر در امنیت و ثبات جهان اسلام تبدیل شده است. در همین حال، تجاوز نا جوانمردانه و شهادت مسلمانان ایرانی، جهان اسلام را در معرض بحرانهای پیچیدهتری قرار داده است؛ تجاوز، ترور و تهدیدهای آمریکا و رژیم صهیونیسم علیه ایران، همه نشان میدهد که غرب آسیا همچنان یکی از حساسترین کانونهای درگیری در جهان است.
در چنین فضایی، حج ابراهیمی این پرسش را در برابر مسلمانان قرار میدهد که آیا میتوان در کنار خانه خدا، از قربانی سخن گفت، اما از قربانی شدن حقیقت، عدالت و انسانیت چشم پوشید؟ آیا میتوان طواف کرد، اما از درد امت اسلامی غافل ماند؟ آیا میتوان سنگ بر شیطان زد، اما در برابر مظاهر ظلم، اشغال و کشتار، سکوت اختیار کرد؟
حج، موسم قربانی کردن است؛ اما در این روزگار، شاید آنچه بیش از هر چیز باید قربانی شود، سکوت، نفاق، پراکندگی و بیتفاوتی است. امت اسلامی اگر بخواهد از این بحرانها عبور کند، باید از نگاههای جزیرهای فاصله بگیرد و با درک مشترک از تهدیدها و دردهای مشترک، به سوی همگرایی حرکت کند.
پیام حج؛ همبستگی امت اسلامی و ضرورت ایستادن در کنار ملتهای مظلوم
حج، فقط عبادت فردی نیست؛ یک پیام جهانی نیز دارد. مسلمان وقتی در منا قربانی میکند، تنها یک حیوان را ذبح نمیکند؛ او نمادین از خودخواهی، ترس، دنیاطلبی و وابستگی عبور میکند. وقتی در عرفات میایستد، تنها وقوف نمیکند؛ او برای شناخت حقیقت و مسئولیت خود نیز میایستد. و وقتی در رمی جمرات سنگ پرتاب میکند، تنها یک حرکت نمادین انجام نمیدهد؛ او به شیطان، ظلم و انحراف «نه» میگوید.
امروز جهان اسلام بیش از هر زمان دیگری به این پیامها نیاز دارد. غزه، فلسطین، ایران، لبنان، سوریه و دیگر نقاط بحرانزده جهان اسلام، تنها نامهایی در اخبار نیستند؛ آنها صحنههایی از درد، جنگ و رنج انسانهایی استند که در میان آتش درگیریها زندگی میکنند. حج، این پیام را به مسلمانان میدهد که رنج امت اسلامی نباید در مرزها محصور بماند.
افغانستان، ایران، لبنان، فلسطین، پاکستان، عراق و دیگر جوامع اسلامی، هرچند تفاوتهای سیاسی، فرهنگی و تاریخی دارند، اما در یک حقیقت مشترکاند: آنان بخشی از امت اسلامیاند و سرنوشت جهان اسلام، جدا از یکدیگر نیست. اگر نفاق، پراکندگی و اختلاف، بر این امت حاکم شود، زمینه برای تداوم بحرانها و گسترش ناامنی فراهمتر میشود؛ اما اگر وحدت، همگرایی و درک مشترک شکل بگیرد، ظرفیت تازهای برای دفاع از منافع جهان اسلام و حمایت از ملتهای آسیبدیده ایجاد خواهد شد.
پیام حج این است که مسلمانان باید از تفرقه فاصله بگیرند، از نزاعهای فرسایشی عبور کنند و با تکیه بر اشتراکات بزرگ اسلامی، برای کاهش بحرانها، دفاع از مظلومان، حمایت از عدالت و حفظ کرامت انسانی، همدلتر شوند. این همبستگی، نه به معنای حذف اختلافات، بلکه به معنای اولویت دادن به دردهای مشترک امت اسلامی است.
مریم مرادی
