جنایت هرات
حادثه خونین در ولسوالی انجیل ولایت هرات، تنها یک رویداد امنیتی دیگر در تقویم پرحادثه کشورمان نیست؛ بلکه آینهای است که برخی ضعفها، پیچیدگیها و چالشهای عمیقتر جامعه و ساختارهای امنیتی افغانستان را بازتاب میدهد. در این رویداد، دهها تن از شهروندان غیرنظامی در شرایطی جان باختند که نه در میدان جنگ بودند و نه درگیر هیچگونه منازعهای؛ بلکه در یک فضای عادی و برای تفریح گرد هم آمده بودند.
اما آنچه این حادثه را از بسیاری از رویدادهای مشابه متمایز میسازد، تنها ابعاد انسانی و تراژیک آن نیست، بلکه ابهام در ماهیت آن است. بر اساس روایتهای شاهدان عینی، مهاجمان پیش از تیراندازی، اموال قربانیان را، از پول نقد گرفته تا موبایل و جواهرات، به سرقت بردهاند. این نکته، در نگاه نخست، روایتهای رایج درباره حملات ایدئولوژیک یا تروریستی را با چالش مواجه میسازد و ما را به سوی یک پرسش اساسی هدایت میکند:
آیا آنچه در هرات رخ داد، یک حمله تروریستی با انگیزههای ایدئولوژیک بود، یا یک جنایت سازمانیافته با اهداف اقتصادی که به خشونتی مرگبار انجامید؟
ماهیت حمله؛ وقتی جنایت و سرقت در هم میآمیزد
یکی از مهمترین ویژگیهای جنایت هرات، ترکیب دو عنصر سرقت و قتل در یک زنجیره واحد از خشونت است. بر اساس شهادتهای موجود، مهاجمان ابتدا قربانیان را از لحاظ جنسیتی تفکیک کرده، سپس اموال آنان را جمعآوری نموده و در نهایت اقدام به تیراندازی کردهاند. این الگو، از چند جهت قابل تامل است.
اولا، در بسیاری از حملات ایدئولوژیک یا تروریستی، هدف اصلی ایجاد رعب و وحشت یا ارسال یک پیام سیاسی/مذهبی است. در چنین حملاتی، معمولا عنصر سرقت جایگاهی ندارد، زیرا هدف، نه کسب منفعت مالی، بلکه تحقق یک دستور کار فکری یا سیاسی است. در مقابل، در جنایتهای سازمان یافته یا جرایم خشونت بار اقتصادی، سرقت میتواند انگیزه اصلی باشد و خشونت به عنوان ابزاری برای تسهیل یا پوشاندن آن به کار رود.
ثانیا، نحوه اجرای حمله، از جمله استفاده از موتورسایکل، پوشاندن چهرهها و اقدام سریع و هماهنگ، میتواند نشاندهنده نوعی برنامهریزی قبلی باشد. اما این برنامهریزی لزوما به معنای وجود یک گروه ایدئولوژیک مثل داعش نیست؛ بلکه میتواند بیانگر فعالیت یک گروه کوچک اما سازمان یافته از مجرمان باشد که در خلاهای امنیتی، فرصت عمل یافتهاند.
ثالثا، تفکیک مردان از زنان و اطفال پیش از تیراندازی، گرچه در نگاه نخست میتواند به عنوان نشانهای از انگیزههای خاص تعبیر شود، اما در برخی موارد نیز میتواند ناشی از محاسبات عملیاتی باشد؛ به این معنا که مهاجمان ابتدا کسانی را هدف قرار دادهاند که احتمال مقاومت بیشتری داشتهاند.
در چنین شرایطی، نسبت دادن فوری این حادثه به یک گروه خاص، نه تنها کمکی به روشن شدن حقیقت نمیکند، بلکه میتواند مسیر تحقیقات را نیز منحرف سازد. تجربه سالهای گذشته در افغانستان نشان داده است که بسیاری از حوادث، در نگاه نخست با برچسبهای شتابزده تحلیل شدهاند، اما در ادامه، ابعاد واقعی آنها متفاوت از آنچه تصور میشد، آشکار گردیده است.
امنیت؛ حق اساسی مردم و مسئولیت حکومت
صرفنظر از ماهیت دقیق این حادثه، یک نکته تردیدناپذیر وجود دارد: تامین امنیت شهروندان، مسئولیت مستقیم و غیرقابل انکار هر حکومت است. در افغانستان، با توجه به دههها جنگ، بیثباتی و فروپاشیهای مکرر ساختارهای حکومتی، مفهوم امنیت همواره در معرض چالش بوده است. با این حال، هر ساختار حاکم در برابر جان و مال شهروندان مسئول است و نمیتواند از این مسئولیت شانه خالی کند.
جنایت هرات، بار دیگر این پرسش را مطرح میسازد که تا چه حد پوشش امنیتی در مناطق روستایی و حاشیهای کشور مؤثر است؟ ولسوالیها و قریهها، بهویژه در ولایاتی که از نظر جغرافیایی پراکنده و وسیع هستند، اغلب با کمبود نیروهای امنیتی، ضعف در نظارت و محدودیت در امکانات مواجهاند. این شرایط، بهطور طبیعی زمینه را برای فعالیت گروههای کوچک مسلح یا مجرمان فراهم میسازد.
از سوی دیگر، ضعف در سیستمهای اطلاعاتی محلی نیز میتواند نقش مهمی در وقوع چنین حوادثی داشته باشد. در بسیاری از کشورها، همکاری میان مردم و نهادهای امنیتی، در قالب گزارشدهی، نظارت محلی و ایجاد شبکههای اعتماد، به عنوان یکی از موثرترین ابزارها در پیشگیری از جرایم شناخته میشود. در افغانستان نیز، با توجه به ساختارهای اجتماعی سنتی، این ظرفیت بهطور بالقوه وجود دارد، اما نیازمند سازماندهی و اعتمادسازی است.
برای جلوگیری از تکرار چنین فجایعی، چند اقدام اساسی ضروری به نظر میرسد:
1) افزایش حضور مؤثر نیروهای امنیتی در مناطق آسیبپذیر، نه صرفا بهصورت نمادین، بلکه با برنامهریزی دقیق و مبتنی بر ارزیابی تهدیدات.
2) تقویت سیستمهای اطلاعاتی محلی و ایجاد کانالهای امن برای ارتباط میان مردم و نهادهای مسئول.
3) استفاده از فناوریهای نوین برای نظارت و واکنش سریع به حوادث.
4) آموزش و آگاهیدهی به مردم درباره راههای پیشگیری و واکنش در برابر تهدیدات امنیتی.
امنیت، تنها به معنای حضور نیروهای مسلح نیست؛ بلکه مجموعهای از اقدامات هماهنگ در سطوح مختلف است که هدف نهایی آن، ایجاد احساس امنیت در میان شهروندان است.
خطر برجستهسازی هویت مذهبی در بحرانها
یکی از حساسترین ابعاد حادثه هرات، نحوه بازتاب هویت قربانیان در رسانهها و فضای عمومی است. در حالی که گزارشها نشان میدهد اکثریت قربانیان از مذهب تشیع بودهاند، تاکید بیش از حد بر این موضوع، میتواند پیامدهای ناخواسته و حتی خطرناکی به همراه داشته باشد.
افغانستان، کشوری است با تنوع قومی و مذهبی گسترده. این تنوع، در عین حال که میتواند منبع غنا و پویایی باشد، در شرایط بحرانی، به راحتی میتواند به نقطهای برای تنش و شکاف تبدیل شود. تجربههای تاریخی نشان داده است که برجستهسازی هویتهای فرعی، میتواند به تعمیق اختلافات و حتی خشونتهای بیشتر منجر شود.
در چنین شرایطی، تاکید بر این نکته که قربانیان این حادثه، پیش از هر چیز، مردم افغانستان بودهاند، از اهمیت ویژهای برخوردار است. این رویکرد، نه به معنای نادیده گرفتن واقعیتهای موجود، بلکه تلاشی برای جلوگیری از سوءاستفاده از این واقعیتها در جهت ایجاد تفرقه است.
مفهوم ملت واحد در شرایط بحران
بحرانها در هر جامعهای، میتوانند دو کارکرد متضاد داشته باشند: یا به تقویت انسجام و همبستگی منجر شوند، یا شکافها و اختلافات موجود را عمیقتر کنند. اینکه کدام یک از این دو مسیر طی شود، تا حد زیادی به نحوه مدیریت بحران و روایت آن بستگی دارد.
در افغانستان، مفهوم «ملت واحد» همواره با چالشهایی همراه بوده است. تنوع قومی، زبانی و مذهبی، در کنار تاریخ طولانی منازعات داخلی، باعث شده است که شکلگیری یک هویت ملی فراگیر، روندی پیچیده و زمانبر باشد. با این حال، حوادثی مانند جنایت هرات، میتواند فرصتی برای بازتعریف این مفهوم و تقویت آن فراهم کند.
زمانی که یک شهروند در هر گوشهای از کشور، قربانی خشونت میشود، این تنها یک خانواده یا یک جامعه محلی نیست که آسیب میبیند؛ بلکه پیکر کل جامعه دچار جراحت میشود. درک این پیوند، اساس شکلگیری حس همبستگی ملی است.
رسانهها، نخبگان و رهبران اجتماعی، میتوانند با تاکید بر این پیوند، به تقویت احساس «ما» در برابر «دیگران» کمک کنند،نه به معنای تقابل با گروهی خاص، بلکه به معنای درک مشترک از سرنوشت و مسئولیت.
در این میان، زبان و روایت، ابزارهای قدرتمندی هستند. استفاده از واژگانی که بر وحدت، همدردی و مسئولیت مشترک تاکید دارد، میتواند بهتدریج این احساس را در میان مردم تقویت کند. در مقابل، روایتهایی که بر تفاوتها و تمایزها تمرکز دارند، حتی اگر ناخواسته، میتوانند به تضعیف این روند بیانجامند.
جنایت هرات؛ آزمونی برای حکومت، رسانه و جامعه
جنایت هرات، صرفا یک حادثه تلخ و گذرا نیست؛ بلکه نقطهای است که در آن، چندین خط از چالشهای اساسی افغانستان به هم میرسند: ابهام در ماهیت تهدیدات، ضعفهای امنیتی، حساسیتهای هویتی، و نقش تعیینکننده رسانهها.
برای حکومت، این حادثه یک آزمون جدی است: آزمون توانایی در تامین امنیت، شفافسازی و پاسخگویی به مردم. هرگونه تعلل یا ابهام در این زمینه، میتواند به تضعیف بیشتر اعتماد عمومی منجر شود.
برای رسانهها، این رویداد فرصتی است برای نشان دادن تعهد به اصول حرفهای: دقت، بیطرفی و مسئولیتپذیری. در فضایی که رقابت برای جلب توجه شدید است، پایبندی به این اصول، بیش از هر زمان دیگری اهمیت دارد.
و برای جامعه، این حادثه یادآوری این حقیقت است که در برابر خشونت و ناامنی، تنها راه مؤثر، حفظ وحدت و همبستگی است. هرگونه تفرقه، تنها به سود کسانی است که از بیثباتی و ناامنی بهره میبرند.
سعید محمدی
