حکومت طالبان اعلام کرده که پلان پنجساله توسعه انرژی برق افغانستان، پس از تأیید کمیسیون اقتصادی به ریاست ملا عبدالغنی برادر، با دستور مستقیم رهبر طالبان نهایی شده است. بر اساس این برنامه، اجرای ۱۳۷ پروژه در بخشهای تولید، انتقال، پستهای برق و توزیع آغاز میشود. هدف اصلی، افزایش تولید برق داخلی، کاهش وابستگی به واردات و تقویت زیرساختهای اقتصادی کشور است.
این سند حالا به عنوان چشمانداز پنجساله انرژی برق افغانستان معرفی میشود و میتواند یکی از مهمترین پروژههای زیربنایی کشور باشد که اگر به موفقیت کامل برسد، بدون تردید افغانستان را روشن و نورانی میکند. بنابراین پرسش اساسی که باید پاسخ داده شود این است که طرح توسعه پنج ساله انرژی برق افغانستان چگونه بحران برق را حل میکند و چه شرایطی برای موفقیت کامل آن لازم است؟
بحران تاریکی در افغانستان و اهمیت نورانی پلان پنجساله توسعه انرژی برق افغانستان
افغانستان سالهاست با یکی از حادترین بحرانهای انرژی در منطقه دستوپنجه نرم میکند. بیش از ۸۰ درصد جمعیت به برق پایدار دسترسی ندارند و خانوارها به طور متوسط تنها ۵ تا ۱۰ ساعت برق روزانه دریافت میکنند. در کابل، پایتخت، تأمین برق ۲۴ ساعته حتی در بهترین شرایط ناممکن بوده و شفاخانهها، کارخانجات و خانهها مدام با قطعیهای ناگهانی روبرو استند.
وابستگی شدید به واردات برق (حدود ۷۰-۸۰ درصد نیاز کشور) از کشورهای همسایه مانند تاجیکستان، ازبکستان و ایران، نه تنها سالانه صدها میلیون دالر هزینه تحمیل میکند، بلکه افغانستان را در برابر نوسانات سیاسی، فنی و فصلی (مانند خشکسالی) آسیبپذیر ساخته است.
این بحران ساختاری، زندگی روزمره را فلج کرده و از روشنایی خانهها، شفاخانهها و مکاتب گرفته تا فعالیت صنایع کوچک و خدمات صحی را کاملا مختل ساخته است. زمستانها با افزایش مصرف و کاهش واردات، پرچاویها تشدید میشود و تابستانها نیز با خشکسالی و فشار بر شبکه، مشکلات دوچندان میگردد. طرح پنجساله توسعه انرژی برق، دقیقاً در این بستر زاده شده است. این سند با تمرکز بر بهرهبرداری از منابع داخلی (آبی، خورشیدی، بادی و زغالسنگ) به دنبال کاهش وابستگی و افزایش ظرفیت تولید است.
مطابق این سند قرار است که ۲۵ پروژه تولید برق از منابع داخلی راه اندازی گردد و 13پروژه نیمه تمام تکمیل شود و به تعداد 42 سباستیشنها و 34 پروژه توزیع راه اندازی گردد. پروژهها در کنار بسیاری از دیگر پروژههای که سند توسعه انرژی برق وعده داده است می تواند ظرفیت تولید و توزیع برق را به شکل چشمگیری افزایش دهد.
اجرای موفق این طرح میتواند بخش عمدهای از مشکلات مردم عادی، صنایع و خدمات را حل کند و زمینه را برای رشد اقتصادی فراهم آورد. امیدواریها زمانی بیشتر میشود که به سرمایهگذاریهای بخش خصوصی نگریسته شود. شرکتهای بزرگ داخلی مانند عزیزی گروپ، کام گروپ و غضنفر گروپ، پیشتاز این عرصه استند.
چنانچه عزیزی گروپ با تفاهمنامه ۱۰ میلیارد دالری برای تولید ۱۰ هزار مگاوات (شامل قراردادهای عملی ۸۴۵ مگاوات در پروژههای خورشیدی و زغالسنگی) کار را آغاز کرده است. کام گروپ متعهد به ۲۰۰۰ مگاوات (با تمرکز بر بادی) و غضنفر گروپ به ۲۴۰ مگاوات شدهاند. این سرمایهگذاران داخلی، با آغاز عملیات میدانی، نشان دادهاند که بخش خصوصی آماده ورود جدی است. از همینرو این طرح، اگر به درستی اجرا شود، نه تنها بحران را تسکین میبخشد، بلکه افغانستان را به سمت صادرکننده انرژی تبدیل میکند و هزاران شغل نیز ایجاد خواهد کرد.
ابعاد فنی و اقتصادی پلان پنجساله توسعه انرژی برق افغانستان، نقشهای برای خودکفایی
پلان پنجساله توسعه انرژی برق افغانستان، برنامهای جامع و هماهنگ است که همه بخشهای تولید، انتقال و توزیع برق را در بر میگیرد و با هدف دستیابی به خودکفایی در این حوزه تدوین شده است. در بخش تولید، اجرای ۲۵ پروژه از منابع گوناگون انرژی، راهبرد اصلی این برنامه را تشکیل میدهد. استفاده از ظرفیت نیروگاههای برقآبی، انرژی خورشیدی، نیروگاههای بادی و برق مبتنی بر زغالسنگ، نشان میدهد که تنوعبخشی به منابع تولید برق، یکی از مهمترین اهداف این طرح است.
از طرف دیگر بهرهگیری از رودخانهها برای تولید برق پایدار، استفاده از ظرفیت بالای تابش آفتاب بهویژه در مناطق جنوبی و غربی، توسعه نیروگاههای بادی در دشتهای بادخیز و استفاده از ذخایر زغالسنگ در ولایتهایی مانند بغلان و تخار، میتواند تولید برق را در تمام فصلهای سال پایدارتر کرده و وابستگی به یک منبع خاص را کاهش دهد.
در بخش انتقال و توزیع نیز توجه ویژهای به تکمیل پروژههای نیمهتمام و اجرای طرحهای جدید شده است. گسترش خطوط انتقال برای اتصال مناطق دوردست، ساخت سباستیشنهای جدید و تقویت شبکه توزیع در شهرها و قریهها، از مهمترین اقداماتی است که میتواند پایداری شبکه برق را افزایش دهد و میزان هدررفت انرژی را کاهش دهد. مسئولان کمیسیون اقتصادی نیز بر این باورند که با بهرهبرداری از این پروژهها، وابستگی افغانستان به برق وارداتی به میزان قابل توجهی کاهش خواهد یافت و بخش انرژی به یکی از پایههای اصلی رشد و بازسازی اقتصادی کشور تبدیل خواهد شد.
امنیت و پایداری، شرط اساسی موفقیت طرح پنجساله توسعه انرژی برق
هرچند پلان پنجساله توسعه انرژی برق افغانستان از نظر فنی و اقتصادی ظرفیت بالایی برای تحول در بخش انرژی افغانستان را دارد، اما موفقیت آن بیش از هر چیز به برقراری امنیت و ثبات وابسته است. تجربه سالهای گذشته نشان داده است که بسیاری از پروژههای زیربنایی، با وجود برخورداری از بودجه و برنامه، به دلیل ناامنی، بیثباتی و مشکلات اجرایی هرگز به نتیجه نرسیدند. از همین رو، فراهم کردن محیطی امن و باثبات، نخستین گام برای عملی شدن این طرح به شمار میرود.
حکومت باید شرایطی فراهم کند که سرمایهگذاران با اطمینان خاطر فعالیت کنند. حفاظت از پروژهها، جلوگیری از هرگونه اختلال در روند اجرا و ایجاد اعتماد نسبت به تعهدات بلندمدت، از مهمترین اقداماتی است که میتواند انگیزه سرمایهگذاری را تقویت کند. شرکتهای خصوصی که متعهد به سرمایهگذاریهای چند میلیارد دالری شدهاند، ادامه فعالیت خود را در گرو وجود فضایی امن و قابل پیشبینی میدانند.
شرکتهایی مانند عزیزی گروپ، کام گروپ و غضنفر که اجرای بخشی از پروژهها را آغاز کردهاند، برای پیشبرد برنامههای خود به محیطی آرام و مطمئن نیاز دارند. این ضرورت تنها به محل احداث نیروگاهها محدود نمیشود، بلکه خطوط انتقال برق و تأسیسات شبکه در مناطق مختلف کشور نیز به امنیت پایدار نیاز دارند.
در کنار امنیت، ثبات در سیاستگذاری، شفافیت قراردادها و حمایت حقوقی از سرمایهگذاران نیز از عوامل تعیینکننده موفقیت این برنامه است. هرچه قوانین روشنتر، تعهدات قابل اعتمادتر و روند اجرای پروژهها شفافتر باشد، زمینه برای جذب سرمایههای بیشتر و اجرای موفقتر طرح فراهم خواهد شد. اگر این بستر به درستی ایجاد شود، طرح پنجساله توسعه انرژی برق میتواند به الگویی موفق برای اجرای دیگر پروژههای زیربنایی در افغانستان تبدیل شود و اعتماد سرمایهگذاران داخلی و خارجی را بیش از پیش جلب کند.
در مجموع، این برنامه تنها یک طرح برای توسعه انرژی برق نیست، بلکه گامی مهم در مسیر بازسازی زیرساختهای کشور و حرکت به سوی خودکفایی اقتصادی به شمار میرود. افغانستان با برخورداری از منابع غنی انرژی، ظرفیت بالای تولید برق و حضور سرمایهگذاران علاقهمند، اکنون فرصت مناسبی برای ایجاد تحول در این بخش را در اختیار دارد.
بنابراین اگر این پلان با مدیریت کارآمد، اجرای دقیق و نظارت مستمر همراه شود، نه تنها وابستگی کشور به برق وارداتی را کاهش خواهد یافت، بلکه زمینه رشد تولید، توسعه صنایع، ایجاد فرصتهای شغلی و بهبود کیفیت زندگی شهروندان نیز فراهم خواهد شد. اکنون همه نگاهها به مرحله اجرا دوخته شده است، زیرا موفقیت این طرح تنها در گرو تصویب آن نیست، بلکه به میزان تعهد، برنامهریزی و توانایی در اجرای درست آن بستگی دارد.
نقیب الله جمشید
