بارندگیهای شدید و جاریشدن سیلابهای ناگهانی در روز دوشنبه، ۲۰ جولای ۲۰۲۶، بخشهایی از شرق افغانستان را متأثر ساخته و خسارات سنگینی برجا گذاشته است. در این میان، ولایت نورستان، بهویژه شهر پارون، مرکز این ولایت، از جمله مناطقی است که بیشترین آسیب را دیده است. بر بنیاد آخرین گزارشهای منتشرشده، در پی این رویداد بیش از ۴۰ تن جان باخته و ۸۵ تن دیگر در ولایت نورستان همچنان ناپدید هستند. عملیات جستوجو برای یافتن افراد ناپدیدشده ادامه دارد و به همین دلیل، احتمال تغییر در آمار تلفات وجود دارد.
شدت سیلاب در برخی مناطق به اندازهای بوده که منازل مسکونی، دکانها، هوتلها، موترها، جادهها و شماری از ساختمانهای عامه آسیب دیدهاند. در شهر پارون نیز بخشی از تأسیسات شهری و ساختمانهای عامه در نتیجه سیلاب آسیب دیده است. گستردگی خسارات نشان میدهد که این رویداد تنها یک حادثه طبیعی نبوده، بلکه به یک بحران انسانی و زیربنایی در مناطق آسیبدیده تبدیل شده است.
نورستان؛ کانون اصلی فاجعه
ولایت نورستان در میان مناطق آسیبدیده، با سنگینترین پیامدهای انسانی و مالی روبهرو شده است. سیلاب در شهر پارون بخشهایی از زندگی روزمره باشندگان را مختل ساخته و به منازل و مراکز تجارتی آسیب رسانده است. شماری از ساختمانها و تأسیسات عامه نیز از آسیبهای این رویداد طبیعی در امان نماندهاند.
در کنار تلفات انسانی، تخریب منازل و مراکز اقتصادی میتواند فشار بیشتری بر خانوادههایی وارد کند که پیش از این نیز با مشکلات اقتصادی و دسترسی محدود به خدمات اساسی روبهرو بودهاند. آسیبدیدن جادهها و مسیرهای مواصلاتی نیز روند انتقال کمکهای بشردوستانه و دسترسی تیمهای امدادی به مناطق آسیبدیده را دشوارتر میسازد.
واکنشها و کمکهای بشردوستانه
وقوع سیلاب مرگبار در نورستان با واکنش نهادهای داخلی و بینالمللی همراه شده است. همزمان با ادامه عملیات جستوجو و نجات، تلاشها برای رساندن کمکهای عاجل به خانوادههای آسیبدیده نیز جریان دارد.
هند از جمله کشورهایی است که برای پشتیبانی از سیلابزدگان نورستان کمکهای بشردوستانه فرستاده است. این کمکها شامل مواد غذایی و خیمههای خانوادگی بوده و برای خانوادههایی در نظر گرفته شده است که در پی سیلاب، خانهها و امکانات زندگیشان را از دست دادهاند.
ایران نیز در واکنش به این رویداد، کمکهای بشردوستانه و مواد غذایی را برای سیلابزدگان نورستان فرستاده است. این کمکها در حالی به آسیبدیدگان میرسد که شماری از خانوادهها پس از وقوع سیلاب، به مواد غذایی، آب آشامیدنی و سرپناه نیاز فوری دارند.
در کنار کمکهای ایران و هند، نهادهای بشردوستانه بینالمللی نیز برای ارزیابی وضعیت و رساندن کمکهای عاجل به مناطق آسیبدیده تلاش میکنند. با این حال، گستردگی خسارات و دشواری دسترسی به برخی مناطق نشان میدهد که کمکرسانی فوری باید با برنامههای بازسازی و حمایتهای درازمدت از خانوادههای آسیبدیده همراه باشد.
چرا سیلاب در افغانستان به فاجعه تبدیل میشود؟
وقوع بارندگیهای شدید و سیلاب یک پدیده طبیعی است، اما میزان تلفات و خسارات ناشی از آن تنها به شدت بارندگی وابسته نیست. آسیبپذیری زیربناها، ضعف سیستمهای هشداردهی پیش از وقوع سیلاب، کمبود امکانات مدیریت بحران و قرارگرفتن برخی مناطق مسکونی در مسیر رودخانهها و آبراههها میتواند پیامدهای یک سیلاب را چند برابر سازد.
در بسیاری از مناطق افغانستان، بهویژه مناطق کوهستانی و دورافتاده، دسترسی به امکانات امدادی و شبکههای ارتباطی محدود است. از سوی دیگر، کاهش پوشش گیاهی، تخریب جنگلها، فرسایش خاک و نبود برنامهریزی مناسب برای مدیریت آبهای سطحی نیز میتواند زمینه را برای جاریشدن سیلابهای ویرانگر فراهم سازد.
تغییرات اقلیمی نیز نگرانی دیگری است که نمیتوان آن را نادیده گرفت. تغییر الگوهای بارندگی و افزایش احتمال وقوع رویدادهای شدید آبوهوایی میتواند افغانستان را در سالهای آینده با خطرات بیشتری روبهرو سازد. به همین دلیل، مدیریت سیلاب نباید تنها پس از وقوع حادثه آغاز شود، بلکه باید بخشی از برنامههای دایمی مدیریت خطرات طبیعی در کشور باشد.
راهکارها؛ از امدادرسانی تا پیشگیری
برای کاهش خسارات ناشی از سیلابهای آینده، افغانستان به یک رویکرد درازمدت در زمینه مدیریت حوادث طبیعی نیاز دارد. ایجاد و تقویت سیستمهای هشداردهی پیش از وقوع سیلاب میتواند به باشندگان مناطق در معرض خطر فرصت دهد تا پیش از رسیدن سیلاب، به مناطق امن منتقل شوند.
همچنین تهیه نقشههای دقیق از مناطق سیلابخیز، جلوگیری از ساختوساز در مسیر رودخانهها و آبراهههای پرخطر و تقویت زیربناهای شهری و روستایی از اقدامات مهم برای کاهش آسیبپذیری است. ساخت آببندها و تأسیسات مناسب برای مدیریت و ذخیره آب، تنظیم مسیر رودخانهها و احیای پوشش گیاهی نیز میتواند در کاهش شدت خسارات نقش داشته باشد.
در کنار این اقدامات، آگاهیدهی به مردم درباره چگونگی واکنش در زمان وقوع سیلاب و تقویت ظرفیت نهادهای مدیریت بحران اهمیت زیادی دارد. ایجاد راههای مواصلاتی مناسب و فراهمکردن تجهیزات مورد نیاز تیمهای امدادی نیز میتواند سرعت واکنش در هنگام وقوع حوادث را افزایش دهد.
همکاری با سازمانهای بینالمللی و کشورهای کمکرسان نیز میتواند در زمینه انتقال تجربه، آموزش نیروهای امدادی، ایجاد سیستمهای هشداردهی و فراهمکردن تجهیزات مورد نیاز مؤثر واقع شود. با این حال، هدف اصلی باید حرکت از مدیریت بحران پس از وقوع حادثه به سوی پیشگیری و آمادگی پیش از وقوع آن باشد.
نتیجهگیری
سیلابهای اخیر در شرق افغانستان بار دیگر نشان داد که حوادث طبیعی میتوانند در مدت کوتاهی زندگی شمار زیادی از مردم را متأثر سازند. جانباختن بیش از ۴۰ تن و مفقودشدن ۸۵ تن در نورستان، در کنار خسارات واردشده به منازل، مراکز تجارتی و زیربناها، ابعاد جدی این بحران را نشان میدهد؛ بحرانی که با ادامه عملیات جستوجو، احتمال دارد آمار نهایی آن تغییر کند.
ارسال کمکهای بشردوستانه از سوی ایران و هند و تلاش نهادهای امدادی بینالمللی میتواند بخشی از نیازهای عاجل آسیبدیدگان را برآورده سازد؛ اما مقابله با پیامدهای سیلاب تنها به امدادرسانی پس از وقوع حادثه محدود نمیشود.
افغانستان برای کاهش تلفات و خسارات ناشی از سیلابهای آینده به برنامهریزی پیشگیرانه، سیستمهای هشداردهی مؤثر، زیربناهای مقاوم، مدیریت بهتر منابع آب و همکاری گسترده داخلی و بینالمللی نیاز دارد. در نهایت، کاهش پیامدهای چنین حوادثی زمانی امکانپذیر خواهد بود که مدیریت بحران از یک واکنش اضطراری پس از وقوع حادثه، به یک سیاست دایمی برای پیشگیری، آمادگی و کاهش خطر تبدیل شود.
زهرا هاشمی
