در جهان امروز که جنگها، بحرانهای سیاسی و شکافهای اجتماعی بار دیگر بسیاری از ملتها را با پرسشهای اساسی درباره عدالت، ظلم و مسئولیت انسانی روبهرو ساخته است، مراسم اربعین حسینی از یک مناسبت مذهبی فراتر رفته و به یک روایت جهانی درباره ایستادگی در برابر بیعدالتی تبدیل شده است. میلیونها انسان که هر سال از کشورهای مختلف جهان به سوی کربلا حرکت میکنند، تنها یک آیین تاریخی را بازخوانی نمیکنند؛ آنان پیام واقعهای را زنده نگه میدارند که بیش از سیزده قرن پیش در سرزمین کربلا رخ داد؛ پیامی درباره انتخاب کرامت انسانی در برابر تسلیم شدن در برابر قدرت.
قیام امام حسین(ع) در سال ۶۱ هجری، در حافظه تاریخی مسلمانان و دیگر انسانهایی که این رویداد را مطالعه کردهاند، به عنوان نمادی از مقابله با ظلم و دفاع از ارزشهای اخلاقی باقی مانده است. عاشورا روایت یک نبرد نظامی میان دو گروه برابر نبود، بلکه نماد تقابل میان حقیقت و قدرت، عدالت و استبداد و مسئولیت انسانی در برابر بیتفاوتی است. به همین دلیل، اربعین تنها یادآوری یک حادثه تاریخی نیست؛ بلکه بازخوانی یک پرسش همیشگی است: انسان در برابر ظلم چه مسئولیتی دارد؟
در سالهای اخیر، منطقه غرب آسیا شاهد افزایش تنشهای نظامی و سیاسی بوده است. جنگها، درگیریها و رقابتهای قدرتهای بزرگ، بار دیگر مفهوم مقاومت و ایستادگی را به یکی از محورهای مهم گفتوگوهای سیاسی و اجتماعی تبدیل کرده است. در چنین فضایی، مراسم اربعین حسینی برای میلیونها نفر، فرصتی است تا بر ارزشهایی چون عدالتخواهی، حمایت از مظلوم و مخالفت با تجاوز و سلطهگری تأکید کنند.
درگیریهای اخیر میان ایران و ایالات متحده و اسرائیل نیز بر فضای سیاسی منطقه تأثیر گذاشته است. مقامهای ایرانی این درگیریها را در چارچوب دفاع در برابر تجاوز خارجی توصیف کردهاند، در حالی که طرفهای مقابل روایت متفاوتی از این رویدادها ارائه کردهاند. با وجود اختلاف روایتها درباره تحولات سیاسی و نظامی، آنچه در میان بخش بزرگی از شرکتکنندگان اربعین برجسته است، برداشت فرهنگی و معنوی آنان از عاشورا به عنوان نماد ایستادگی در برابر ظلم است؛ چیزی که جنگ فعلی را همانند رویداد عاشورا حسینی(ع) میبینند و مقابله با آمریکا و اسرائیل را همان تقابل امام حسین(ع) با یزید میدانند.
مراسم اربعین حسینی در این نگاه، محدود به یک ملت یا یک مذهب نیست. حضور زائرانی از افغانستان، ایران، پاکستان، عراق، کشورهای آسیای مرکزی، اروپا، آفریقا و دیگر مناطق جهان نشان میدهد که این مراسم به بستری برای گردهمایی انسانهایی با پیشینههای متفاوت تبدیل شده است. بسیاری از شرکتکنندگان، فارغ از تفاوتهای قومی و مذهبی، ارزشهایی مانند فداکاری، مهماننوازی، کمک به دیگران و همبستگی انسانی را محور این حرکت میدانند.
بر اساس گزارش رسانهها و نهادهای رسمی، مراسم اربعین حسینی در سالهای اخیر یکی از بزرگترین اجتماعات انسانی جهان بوده است و میلیونها زائر در آن حضور یافتهاند. این گستردگی، اربعین را از یک رویداد صرفاً مذهبی فراتر برده و آن را به یک پدیده اجتماعی و فرهنگی جهانی تبدیل کرده است؛ پدیدهای که پیام اصلی خود را از کربلا میگیرد: در برابر ظلم و بیعدالتی، انسان نباید سکوت اختیار کند.
مراسم اربعین حسینی؛ روایت جهانی مقاومت، عدالت و ایستادگی در برابر ظلم
اربعین در حقیقت ادامه یک روایت تاریخی است که از روز عاشورا آغاز شد و در طول قرنها نسل به نسل منتقل شده است. پس از شهادت امام حسین(ع) و یارانشان در کربلا، حرکت کاروان اسیران و روشنگریهای حضرت زینب(س) و امام سجاد(ع)، سبب شد پیام عاشورا در محدوده یک میدان جنگ باقی نماند و به یک جریان فکری و اخلاقی تبدیل شود. اربعین امروز بازتاب همان استمرار تاریخی است؛ روایتی که بر زنده نگه داشتن حقیقت و مقابله با فراموشی تأکید دارد.
یکی از ویژگیهای برجسته مراسم اربعین حسینی، پیوند میان معنویت و عمل اجتماعی است. این مراسم تنها مجموعهای از آیینهای مذهبی نیست، بلکه شبکهای گسترده از همکاری انسانی را شکل میدهد. میلیونها نفر در مسیر کربلا با غذا، آب، خدمات درمانی، محل استراحت و امکانات مختلف از زائران پذیرایی میکنند؛ اقدامی که بسیاری آن را نمونهای کمنظیر از مشارکت داوطلبانه انسانی میدانند.
در نگاه بسیاری از شرکتکنندگان، پیام اربعین در یک جمله خلاصه میشود: انسان نباید در برابر ظلم بیتفاوت باشد. این برداشت از عاشورا باعث شده است که بسیاری از جوامع، این واقعه را نه فقط یک رخداد مذهبی شیعی، بلکه بخشی از تاریخ مبارزه انسان برای عدالت بدانند. همانگونه که در بسیاری از جنبشهای اجتماعی جهان، شخصیتهایی مانند مارتین لوتر کینگ یا نلسون ماندلا به عنوان نمادهای مقاومت اخلاقی شناخته میشوند، عاشورا نیز برای صدها میلیونها نفر نماد ایستادگی در برابر بیعدالتی است.
به همین منظور، مراسم اربعین حسینی سال 1405 پس از ماه ها جنگ و تجاوز آمریکا و اسرائیل به ایران به نوعی دیگر فرا رسید؛ این تقابل از دید مسلمانان تقابل میان جبهه محق اسلامی و جریان ضد اسلامی و دارای شاخصه های طاغوتی، استکباری و ستمگری شناخته میشود؛ چیزی که همواره شعار اصلی شرکت کنندگان مراسم اربعین به شمار میرود.
در سالهای اخیر، تلاشهایی برای معرفی مراسم اربعین حسینی به مخاطبان غیرمسلمان نیز افزایش یافته است. هدف این تلاشها بیشتر توضیح ابعاد انسانی این مراسم است؛ از جمله صلحطلبی، کمک به دیگران، همزیستی و احترام به کرامت انسان. زیرا بسیاری از ارزشهایی که در اربعین برجسته میشوند، مانند حمایت از مظلوم و مخالفت با ظلم، مفاهیمی فراتر از مرزهای دینی و جغرافیایی هستند.
حضور ملتهای مختلف در مراسم اربعین حسینی نشان میدهد که این حرکت تنها بر اساس یک هویت قومی یا ملی شکل نگرفته است. زائر افغانستانی، ایرانی، پاکستانی، عراقی و دیگر ملتها، در کنار یکدیگر در مسیری مشترک حرکت میکنند؛ مسیری که برای آنان نمادی از همبستگی و پیوند انسانی است. این ویژگی سبب شده است که اربعین به یکی از نمونههای برجسته ارتباط میان دین، فرهنگ و اجتماع در جهان معاصر تبدیل شود.
با این حال، فهم اربعین نیازمند توجه به تنوع دیدگاهها نیز هست. برای برخی، این مراسم یک آیین مذهبی عمیق است؛ برای برخی دیگر، یک حرکت اجتماعی و فرهنگی؛ و برای گروهی نیز نمادی از مقاومت سیاسی در برابر نظامهای سلطهگر. همین چندلایه بودن، مراسم اربعین حسینی را به پدیدهای پیچیده و قابل مطالعه در حوزههای تاریخ، جامعهشناسی و سیاست تبدیل کرده است.
از کابل تا کربلا؛ افغانستان و پیوند تاریخی با پیام عاشورا
پیوند افغانستان با فرهنگ عاشورا و محبت به امام حسین(ع) تنها به سالهای اخیر محدود نمیشود، بلکه ریشه در تاریخ طولانی این سرزمین و ارتباط عمیق مردم آن با ارزشهای دینی، اخلاقی و انسانی دارد. افغانستان با تنوع قومی و مذهبی خود، همواره شاهد حضور جریانهای مختلفی از ارادت به اهل بیت(ع) بوده است؛ ارادتی که در میان بخشهای مختلف جامعه، با شکلهای گوناگون فرهنگی، ادبی و اجتماعی بازتاب یافته است.
در افغانستان، عاشورا و یاد امام حسین(ع) برای بسیاری از مردم تنها یک مناسبت مذهبی نیست، بلکه بخشی از حافظه فرهنگی و اخلاقی جامعه به شمار میرود. در بسیاری از مناطق، مراسمهای مرتبط با محرم و عاشورا با حضور گسترده مردم برگزار میشود و مفاهیمی چون فداکاری، عدالتخواهی و دفاع از مظلوم در مرکز این آیینها قرار دارد. این ویژگی سبب شده است که عاشورا در افغانستان به یک زبان مشترک برای بیان ارزشهای انسانی تبدیل شود.
جامعه افغانستان به دلیل تجربههای طولانی از جنگ، ناامنی و بحرانهای سیاسی، ارتباط ویژهای با مفاهیمی مانند رنج، مقاومت و ایستادگی پیدا کرده است. برای بسیاری از مردم این کشور، روایت کربلا نه فقط یک داستان تاریخی، بلکه الگویی برای فهم ایستادگی انسان در شرایط دشوار است. همین تجربه تاریخی باعث شده است که پیامهای عاشورا مانند مقابله با ظلم، حفظ کرامت انسانی و وفاداری به اصول اخلاقی، جایگاه ویژهای در میان مردم افغانستان داشته باشد.
حضور زائران افغانستانی در مراسم اربعین حسینی طی سالهای گذشته نیز نشاندهنده همین پیوند عمیق فرهنگی است. هزاران تن از شهروندان افغانستان هر سال مسیرهای طولانی را برای رسیدن به کربلا طی میکنند؛ سفری که برای آنان تنها یک حرکت جغرافیایی نیست، بلکه یک تجربه معنوی و اجتماعی است. آنان در کنار میلیونها زائر دیگر از کشورهای مختلف، خود را بخشی از یک حرکت بزرگ انسانی میدانند که محور آن یادآوری پیام عاشورا است.
نقش افغانستان در اربعین تنها به حضور زائران محدود نمیشود. بسیاری از مهاجران افغانستانی در ایران و عراق نیز در روند خدمترسانی به زائران مشارکت دارند. از موکبهای مردمی گرفته تا فعالیتهای داوطلبانه در مسیرهای منتهی به کربلا، حضور افغانستانیها بخشی از شبکه گسترده خدمات انسانی اربعین را شکل داده است. این مشارکت نشان میدهد که اربعین برای بسیاری از مردم افغانستان، فرصتی برای خدمت، همدلی و پیوند با دیگر ملتها است.
در این میان، یکی از مهمترین پیامهای مراسم اربعین حسینی برای افغانستان، تأکید بر وحدت و اشتراکات انسانی است. جامعه افغانستان با وجود تفاوتهای مذهبی و قومی، تجربه مشترکی از ارزشهای دینی و فرهنگی دارد. محبت به امام حسین(ع) و احترام به پیام عاشورا در بخشهای مختلف جامعه افغانستان دیده میشود و میتواند به عنوان نقطهای برای گفتوگوی فرهنگی و تقویت همبستگی اجتماعی مورد توجه قرار گیرد.
جمعبندی: پیام واحد اربعین؛ انسان در برابر ظلم تنها نمیماند
اربعین پس از گذشت قرنها همچنان بر یک پیام اساسی تأکید میکند؛ اینکه عدالت و کرامت انسانی ارزشهایی نیستند که بتوان آنها را در برابر قدرت و زور قربانی کرد. روایت عاشورا برای میلیونها انسان در جهان، یادآور این حقیقت است که ایستادگی در برابر ظلم، حتی در دشوارترین شرایط، بخشی از مسئولیت اخلاقی انسان است.
در فضای پرتنش امروز منطقه و تجاوز و اشغالگری آشکارای رژیم صهیونیستی و آمریکا، بسیاری تلاش میکنند مراسم اربعین حسینی را تنها از زاویه مذهبی تحلیل کنند، اما این مراسم ریشهای عمیقتر از حوادث کوتاهمدت دارد. پیام اصلی اربعین از کربلا آغاز شده است؛ پیامی که بر دفاع از حق، حمایت از مظلوم و مخالفت با بیعدالتی تأکید میکند.
برای بسیاری از مردم ایران، افغانستان و دیگر جوامعی که خود را نزدیک به فرهنگ عاشورا میدانند، مراسم اربعین حسینی نمادی از مقاومت در برابر سلطه و تجاوز است. آنان این مراسم را ادامه همان راهی میدانند که امام حسین(ع) آغاز کرد؛ راهی که در آن انسان حاضر نیست برای حفظ موقعیت یا امنیت شخصی، در برابر ظلم سکوت کند.
اما در کنار این برداشت، یکی از مهمترین ویژگیهای مراسم اربعین حسینی، ظرفیت آن برای ایجاد ارتباط میان انسانها است. حضور میلیونها نفر از ملتهای مختلف نشان میدهد که یک پیام تاریخی میتواند از مرزهای جغرافیایی عبور کند و به زبان مشترکی برای انسانهایی با فرهنگها و ملیتهای متفاوت تبدیل شود.
از کابل تا کربلا، از افغانستان تا عراق، میلیونها انسان در یک نقطه مشترک به هم میرسند: باور به اینکه عدالت، کرامت و دفاع از مظلوم ارزشهایی فراتر از مرزها هستند. این پیوند فرهنگی میتواند فرصتی برای معرفی چهرهای انسانی از منطقه باشد؛ چهرهای که تنها در جنگها و اختلافات سیاسی خلاصه نمیشود.
در نهایت، مراسم اربعین حسینی را میتوان یکی از بزرگترین روایتهای معاصر درباره مقاومت اخلاقی و همبستگی انسانی دانست. روایتی که از یک حادثه تاریخی آغاز شد، اما امروز به حرکت میلیونها انسان تبدیل شده است؛ حرکتی که پیام آن چنین است: در برابر ظلم، سکوت پایان راه نیست و انسان میتواند با ایستادگی، حقیقت را زنده نگه دارد.
مجتبی همت
