اسلام آباد در بن بست
پاکستان در روابط خود با کشورهای همسایه با بحران‌های جدی روبه‌رو شده است. حملات هوایی به خاک افغانستان، ادامه تنش‌های نظامی با هند و اختلافات مرزی و سیاسی با ایران، این کشور را در موقعیتی قرار داده که بخش بزرگی از توان سیاسی و نظامی آن صرف رویارویی با همسایگانش می‌شود. اسلام آباد در حالی به این سیاست ادامه می‌دهد که اقتصاد پاکستان به کمک‌های مالی خارجی وابسته است و میلیون‌ها شهروند این کشور با فقر، بیکاری و افزایش هزینه‌های زندگی دست‌وپنجه نرم می‌کنند.
سیاست خارجی پاکستان سال‌هاست زیر تأثیر تصمیم‌های نهادهای نظامی و امنیتی این کشور قرار دارد. ارتش پاکستان نقش تعیین‌کننده‌ای در مناسبات اسلام آباد با افغانستان، هند و قدرت‌های خارجی ایفا می‌کند. تکیه بر فشار نظامی، استفاده از گذرگاه‌های تجارتی به‌عنوان ابزار فشار سیاسی و نزدیکی امنیتی به امریکا و عربستان، از ویژگی‌های این سیاست بوده است. ادامه چنین رویکردی، روابط پاکستان با همسایگانش را به مجموعه‌ای از بحران‌های پی‌درپی کشانده است.
افغانستان؛ از اختلافات مرزی تا بمباران
روابط پاکستان با افغانستان در سال‌های اخیر به مرحله خطرناکی رسیده است. اسلام آباد که سال‌ها در تحولات سیاسی و امنیتی افغانستان نقش داشته، اکنون برای مقابله با ناامنی‌های داخلی خود به بمباران خاک افغانستان و اعمال فشارهای مرزی روی آورده است. ارتش پاکستان با ادعای حضور اعضای تحریک طالبان پاکستان در افغانستان، بارها مناطق مختلف کشور را هدف حملات هوایی قرار داده است. این حملات تلفات سنگینی به غیرنظامیان وارد کرده‌اند.
اسلام آباد با گسترش عملیات نظامی به خاک افغانستان، اختلافات امنیتی را به بحرانی جدی میان دو کشور تبدیل کرده است. در کنار حملات نظامی، پاکستان از مسدودکردن گذرگاه‌های تجارتی و محدودیت‌های ترانزیتی نیز به‌عنوان ابزار فشار استفاده کرده است. این سیاست، افغانستان را به گسترش مسیرهای بدیل از طریق ایران و آسیای میانه سوق داده و به صادرکنندگان، تاجران و شرکت‌های ترانسپورتی پاکستان نیز زیان وارد کرده است.
هند؛ اختلاف دیرینه بر سر کشمیر
برای درک اختلاف پاکستان و هند، باید به سال ۱۹۴۷ و جدایی این دو کشور برگشت. کشمیر از همان زمان به یکی از اصلی‌ترین موضوعات منازعه میان اسلام‌آباد و دهلی‌نو تبدیل شد؛ اختلافی که پس از نزدیک به هشت دهه همچنان حل‌نشده باقی مانده است. پاکستان از حق تعیین سرنوشت مردم کشمیر دفاع می‌کند و خواهان برگزاری همه‌پرسی بر اساس قطعنامه‌های سازمان ملل است. هند این منطقه را بخشی از خاک خود می‌داند و حاضر به پذیرش موضع اسلام آباد نیست. دو کشور تاکنون چندین بار بر سر کشمیر جنگیده‌اند و آخرین رویارویی جدی آنان در می ۲۰۲۵ نشان داد که این اختلاف همچنان می‌تواند دو قدرت هسته‌ای را به جنگ بکشاند.
منازعه با هند بخش بزرگی از سیاست خارجی و توان نظامی پاکستان را به خود اختصاص داده است. اختلاف بر سر آب‌های رود سند نیز به این تنش‌ها افزوده شده و پس از تعلیق معاهده آب‌های سند از سوی هند در سال ۲۰۲۵، نگرانی‌ها درباره آینده زراعت و امنیت آبی پاکستان افزایش یافته است.
ایران؛ روابطی گرفتار فشار امریکا و وابستگی به عربستان
پاکستان با ایران نزدیک به ۹۰۰ کیلومتر مرز مشترک دارد و دو کشور از ظرفیت بالایی برای همکاری‌های اقتصادی و تجارتی برخوردارند. با این وجود، اسلام‌آباد در گسترش روابط با تهران همواره تحت تاثیر سیاست‌های امریکا قرار داشته است. نمونه روشن آن، پروژه انتقال گاز ایران به پاکستان است که سال‌ها به دلیل تحریم‌ها و فشار واشنگتن متوقف مانده است. پاکستان در حالی از اجرای این پروژه عقب‌نشینی کرده که با کمبود انرژی روبه‌رو است و مردم این کشور هزینه سنگین برق و سوخت را می‌پردازند.
موضوع دیگر، وابستگی مالی و روابط نظامی نزدیک پاکستان با عربستان است. ریاض از حامیان مهم اقتصادی اسلام آباد به شمار می‌رود و میلیاردها دالر برای تقویت ذخایر ارزی این کشور در اختیار پاکستان گذاشته است. این روابط، در کنار فشارهای امریکا علیه ایران، بر تصمیم‌های منطقه‌ای اسلام آباد تاثیر می‌گذارد. پاکستان برای تامین انرژی و توسعه تجارت به همکاری با ایران نیاز دارد، ولی وابستگی به قدرت‌های خارجی آزادی عمل آن را محدود کرده است. مردم پاکستان نیز از این وضعیت زیان می‌بینند؛ زیرا فرصت‌های تجارت و دسترسی به انرژی ارزان‌تر قربانی محدودیت‌های سیاسی شده است.
پاکستان و امریکا؛ همکاری امنیتی به بهای روابط با افغانستان
حملات نظامی پاکستان به افغانستان با حمایت سیاسی واشنگتن همراه بوده است. همزمان با بمباران خاک افغانستان، وزارت خارجه امریکا از آنچه «حق پاکستان برای دفاع از خود» خواند، حمایت کرده است. این حمایت در شرایطی اعلام شد که حملات ارتش پاکستان جان شماری از غیرنظامیان افغان را گرفته بود. همکاری دو کشور به موضع‌گیری‌های سیاسی محدود نماند. در اگست ۲۰۲۶، مقام‌های امریکایی و پاکستانی در واشنگتن درباره گسترش همکاری‌های امنیتی و مبارزه با گروه‌های مسلح، از جمله تحریک طالبان پاکستان، گفت‌وگو کردند.
پس از خروج نیروهای امریکایی از افغانستان، واشنگتن همچنان مقابله با گروه‌های مسلح در این کشور را دنبال می‌کند. پاکستان نیز با استناد به همین تهدیدات، عملیات نظامی خود را به داخل خاک افغانستان گسترش داده است. از این جهت، حملات اسلام آباد با بخشی از اهداف امنیتی امریکا هم‌خوانی دارد و حمایت آشکار واشنگتن نیز پشتوانه سیاسی آن شده است. نقش پاکستان در پیش‌برد اهداف مشترک امنیتی دو کشور روشن است. در نتیجه، افغانستان بار دیگر هدف عملیات نظامی قرار گرفته و اسلام‌آباد برای ادامه این سیاست، روابط خود با کابل را بیش از گذشته آسیب زده است.
پاکستان در محاصره خودساخته
مجموعه این تحولات نشان می‌دهد که اسلام آباد در بن بست گرفتار است و پاکستان در روابط با همسایگانش گرفتار بحران‌های متعددی شده است. اختلاف دیرینه با هند بر سر کشمیر همچنان ادامه دارد، حملات نظامی به افغانستان روابط اسلام آباد با کابل را به شدت تیره کرده و وابستگی به امریکا و عربستان نیز بر مناسبات این کشور با ایران تأثیر گذاشته است. ادامه این سیاست‌ها، فرصت‌های همکاری اقتصادی و تجارتی پاکستان با منطقه را محدود کرده و این کشور را بیش از گذشته به حمایت مالی و سیاسی قدرت‌های خارجی وابسته ساخته است.
پاکستان اکنون با پیامدهای سیاست‌هایی روبه‌رو است که خود در شکل‌گیری بخش مهمی از آن‌ها نقش داشته است. کشوری که می‌توانست از موقعیت جغرافیایی خود برای گسترش تجارت میان آسیای میانه، افغانستان، ایران و جنوب آسیا استفاده کند، بخش بزرگی از توان خود را صرف اختلافات امنیتی و نظامی کرده است. این وضعیت را می‌توان نوعی محاصره خودساخته سیاسی و اقتصادی دانست که بیشترین فشار آن بر زندگی مردم پاکستان وارد می‌شود. میلیون‌ها شهروند این کشور با فقر، بیکاری و گرانی دست‌وپنجه نرم می‌کنند و ادامه تنش با همسایگان، فرصت‌های بیشتری را برای بهبود وضعیت اقتصادی آنان از بین می‌برد.
ادامه این مسیر، پاکستان را بیش از همسایگانش با پیامدهای سیاست خارجی خود درگیر خواهد کرد. اسلام آباد برای خروج از این وضعیت، به بازنگری جدی در روابط منطقه‌ای، کاهش مداخلات نظامی و اولویت‌دادن به منافع اقتصادی مردم خود نیاز دارد. امنیت و ثبات پاکستان بدون روابط باثبات با همسایگانش دست‌یافتنی نیست.
سعید محمدی
