در افغانستان تحت حاکمیت طالبان، فرامین ملا هبتالله آخندزاده طی پنج سال گذشته به یکی از مهمترین ابزارهای تنظیم ساختار سیاسی و اجتماعی تبدیل شده است. از ممنوعیت کشت تریاک و محدودیتهای اجتماعی گرفته تا سیاستهای آموزشی، فرهنگی، قضایی و اداری، هر یک به شکلی بر زندگی مردم و عملکرد نهادهای حکومتی تأثیر گذاشتهاند.
اکنون برگزاری کنفرانس علمی ـ تحقیقی در دانشگاه کابل با محوریت بررسی تأثیر فرامین رهبر طالبان، فرصتی فراهم کرده است تا دیدگاه رهبران طالبان درباره ماهیت نظام، جایگاه شریعت و دستاوردهای حکومتداری آنان مورد توجه قرار گیرد. پرسش اساسی که اینک باید پاسخ داده شود اینست که کنفرانس بررسی تأثیر فرامین رهبر طالبان تا چه اندازه میتواند بازتابدهنده واقعیتهای سیاسی، حقوقی، اقتصادی و اجتماعی افغانستان باشد و آیا نتایج این نشست با تجربه عملی شهروندان و معیارهای یک نظام پاسخگو و باثبات همخوانی دارد؟
فرمانهای رهبر و معماری قدرت؛ از وحدت سیاسی تا تمرکز صلاحیتها
کنفرانس علمی ـ تحقیقی دانشگاه کابل برای بررسی فرامین رهبر طالبان در شرایطی برگزار شد که ساختار قدرت در افغانستان بیش از هر زمان دیگری بر محور رهبری ملا هبتالله آخندزاده استوار شده است. بر اساس گزارشها، این نشست با اشتراک هزاران تن از علمای دینی، استادان پوهنتون، پژوهشگران و مقامهای طالبان آغاز شده و هدف آن بررسی ابعاد مختلف فرامین رهبر طالبان بود. عنوان رسمی کنفرانس نیز بهگونهای انتخاب شده بود که از رهبری اسلامی تا تحولات شرعی، اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و فرهنگی را در بر میگیرد.
یکی از سخنرانان در این نشست سراجالدین حقانی بود، اظهارات او در این نشست از چند جهت قابل توجه است. حقانی بر حفظ وحدت، جلوگیری از اختلافات درونی، رسیدگی به مشکلات مردم و افزایش آگاهی عمومی درباره نظام سیاسی طالبان تأکید کرده است. به باور او، نظامی که بر مبانی شرعی استوار باشد، زمینه ثبات و پیشرفت را فراهم میکند؛ اما در کنار این تأکید، هشدار داده است که وجود یک منکر کوچک نباید موجب نفرت حکومت از مردم یا فاصله گرفتن مردم از حکومت شود.
این سخنان را میتوان از دو زاویه بررسی کرد. نخست، تأکید بر وحدت و هماهنگی در ساختار قدرت نشان میدهد که جلوگیری از اختلافات درونی برای رهبران طالبان اهمیت اساسی دارد. دوم، تأکید بر رابطه حکومت و مردم بیانگر آن است که حتی در درون ساختار طالبان نیز مسئله پذیرش اجتماعی و چگونگی برخورد با شهروندان بهعنوان یک موضوع مهم مطرح است.
در واقع، سخنان حقانی درباره ضرورت جلوگیری از ایجاد فاصله میان مردم و حکومت، به یکی از مسائل اساسی حکومتداری اشاره دارد؛ زیرا ثبات سیاسی تنها با انسجام نیروهای حاکم تأمین نمیشود. اعتماد عمومی، مشارکت اجتماعی، دسترسی برابر به فرصتها و پاسخگویی نهادهای دولتی نیز از مؤلفههای اساسی ثبات پایدار به شمار میروند.
در مقابل، عبدالحکیم حقانی، قاضیالقضات طالبان، در اظهارات خود مشروعیت سیاسی امارت اسلامی را به قربانیهای جنگی، نصرت الهی و رهبری واحد نسبت داده و تأکید کرده است که این نظام در نتیجه توافق سیاسی با حکومت پیشین شکل نگرفته است. او گردهمآمدن مردم افغانستان زیر یک رهبری واحد، بدون درنظرداشت تفاوتهای قومی، زبانی و سمتی را از ویژگیهای نظام کنونی دانسته است.
شریعت، قانون و حقوق شهروندان در کنفرانس علمی ـ تحقیقی تاثیر فرامین رهبر طالبان
یکی از محورهای برجسته کنفرانس، تبیین جایگاه شریعت در ساختار حقوقی طالبان بود. عبدالحکیم شرعی، وزیر عدلیه، قرآن کریم را قانون اساسی امارت اسلامی معرفی کرده و گفته است که احکام شرعی سرچشمه قوانین این نظام است. او قوانین وضعی را در صورتی که مخالف اسلام باشند، غیرشرعی دانسته است. در همین حال، ملا تاجمیر جواد تأکید کرده که فرامین رهبر طالبان مبانی نظام شریعت، مسئولیتهای مقامهای حکومتی و حقوق مردم را مشخص میسازد.
این اظهارات نشان میدهد که رهبران طالبان در تلاشاند برای ساختار حقوقی خود یک چارچوب اعتقادی و شرعی تعریف کنند. با این حال، در هر نظام حقوقی، صرف معرفی یک منبع بهعنوان مبنای قانون کافی نیست؛ بلکه نحوه تدوین قوانین، حدود صلاحیت نهادها، استقلال محاکم، شفافیت روندهای قضایی و امکان اعتراض شهروندان به تصمیمهای حکومتی نیز اهمیت اساسی دارد.
در این میان، سخنان عبدالحق وثیق درباره تدوین قوانین مشخص برای ریاست استخبارات طالبان و تأکید او بر مبارزه با جرایم و حفظ کرامت انسانی نیز قابل توجه است. حفظ کرامت انسان و جلوگیری از ارتکاب جرم، از مسئولیتهای بنیادی هر دستگاه امنیتی محسوب میشود؛ اما تحقق این مسئولیتها زمانی قابل ارزیابی است که شهروندان از حقوق روشن برخوردار باشند، عملکرد نهادهای امنیتی زیر نظارت مؤثر قرار گیرد و رسیدگی به شکایتها بهصورت شفاف انجام شود.
موضوع دیگر، تأثیر فرامین رهبر طالبان بر حقوق زنان و دختران است. در پنج سال گذشته، محدودیتهای گسترده در زمینه آموزش دختران بالاتر از صنف ششم، تحصیلات عالی زنان و اشتغال آنان اعمال شده است. بنابراین، بررسی تأثیر فرامین رهبر طالبان از منظر شرعی و حقوقی زمانی میتواند جامع باشد که علاوه بر دیدگاه مقامهای حکومتی، تجربه زنان، دختران، اقلیتها، استادان، دانشجویان و سایر گروههای اجتماعی نیز در آن بازتاب یابد.
دستاوردهای اقتصادی و اجتماعی طالبان در برابر آزمون واقعیتهای افغانستان
یکی دیگر از محورهای مهم کنفرانس، بررسی تأثیر فرامین رهبر طالبان بر وضعیت اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی افغانستان است. مولوی عبدالسلام حنفی در سخنان خود، کاهش اختلافات زبانی و منطقهای را از دستاوردهای حکومت طالبان دانسته و ممنوعیت کشت، تجارت و استفاده از تریاک و مواد مخدر را از نمونههای اجرای فرامین رهبر این گروه معرفی کرده است. او همچنین به آغاز روند درمان افراد معتاد اشاره کرده است.
آمارهای سازمان ملل نشان میدهد که ممنوعیت کشت و تولید مواد مخدر در افغانستان به کاهش چشمگیر تولید تریاک منجر شده است. بر اساس گزارش تیم نظارت بر تحریمهای شورای امنیت، میزان کشت تریاک در سال ۲۰۲۵ همچنان بیش از ۹۵ درصد پایینتر از اوج آن در سال ۲۰۲۲ قرار داشته است. این موضوع یکی از تغییرات قابل اندازهگیری در نتیجه اجرای سیاستهای طالبان محسوب میشود.
در بخش اجتماعی نیز ادعای کاهش اختلافات قومی، زبانی و منطقهای تقریبا قابل تائید است. زیرا کاهش درگیریهای مسلحانه و ایجاد نظم امنیتی در بسیاری از مناطق، از تغییرات مهم پس از سال ۲۰۲۱ بوده است؛ اما مشارکت اقوام و گروههای مختلف در ساختار قدرت، دسترسی برابر به خدمات عمومی، رعایت حقوق مذهبی و فرهنگی و برخورداری شهروندان از فرصتهای یکسان، چندان قابل دفاع نیست.
سخن کوتاه اینکه کنفرانس علمی ـ تحقیقی دانشگاه کابل برای بررسی فرامین رهبر طالبان را میتوان تلاشی برای تبیین مبانی فکری، شرعی و سیاسی فرامین ملا هبتالله آخندزاده و معرفی روایت رسمی طالبان از دستاوردهای پنج سال حاکمیت این گروه دانست. سخنان مقامهای ارشد طالبان نشان میدهد که حفظ وحدت درونی، اجرای شریعت، تقویت رهبری واحد و گسترش اطاعت از فرامین رهبر طالبان، از محورهای اصلی این نشست بوده است.

بسم الله ختک











