د اکتوبر ۷مه
د اکتوبر اوومه په تېرو دوو لسیزو کې په لوېدیځه اسیا او افغانستان کې په یوه له درانه سیاسي بار لرونکې نېټه بدله شوې ده؛ هغه نېټه چې یو ځل په افغانستان کې د امریکا د جګړې له پیل سره وتړل شوه او دوه لسیزې وروسته د «طوفان الاقصی» عملیاتو له امله د فلسطین او اسرائیلو په شخړه کې پر یوه مهم پړاو بدله شوه. په ۲۰۲۶ کال کې دا نېټه داسې مهال را رسېږي چې د امریکا، اسرائیلو او ایران ترمنځ تازه جګړو او نښتو هم د سیمې امنیتي وضعیت له جدي پوښتنو سره مخ کړی دی.
د ۲۰۰۱ کال د اکتوبر په ۷مه، د افغانستان پر ضد د امریکا لومړني هوايي بریدونه پیل شول. دغه جګړه نږدې دوه لسیزې روانه وه او په پای کې په ۲۰۲۱ کال کې د امریکايي ځواکونو په وتلو او واک ته د طالبانو په بېرته ستنېدو سره پای ته ورسېده. ډېرو رسنیو او شنونکو د افغانستان د جګړې په ارزونه کې دا جګړه د امریکا تر ټولو اوږده جګړه بللې ده او د هغه حکومت چټک سقوط چې واشنګټن ملاتړ یی درلود د دې جګړې د ستراتیژیکې ناکامۍ له مهمو نښو څخه ګڼلی دی.
دوه لسیزې وروسته، د ۲۰۲۳ کال د اکتوبر په ۷مه، د حماس اسلامي مقاومت پر اشغال شویو سیمو برید هغه معادله بدله کړه چې له کلونو راهیسې د اسرائیلو د امنیت پر مسئله او د فلسطین د مسئلې پر څنډې ته کولو ولاړه وه. په دې برید کې په اسرائیلو کې شاوخوا ۱۲۰۰ کسان ووژل شول او ۲۵۱ کسان غزې ته د اسیرانو په توګه ولېږدول شول. له دې وروسته داسې جګړه پیل شوه چې په غزه کې یې پراخ بشري زیانونه او سترې ویجاړۍ رامنځته کړې.
خو د ۲۰۲۶ کال د اکتوبر ۷مه په داسې شرایطو کې را رسېږي چې جګړه نور یوازې تر غزې محدوده نه ده. د امریکا او ایران ترمنځ هغه جګړه چې د امریکا او اسرائیلو له بریدونو سره پیل شوه، د یوې مودې جګړې او اوربند وروسته هم تر اوسه په دایمي ډول پای ته نه ده رسېدلې. تهران اوس هم د لا سخت پوځي غبرګون له احتمال څخه خبرې کوي او د شخړې د پای ته رسولو لپاره خبرې اترې هم له جدي اختلافونو سره مخ دي.
له افغانستان څخه تر فلسطین او ایران پورې یوه ګډه پوښتنه ځان څرګندوي: ایا پوځي برتري په یوازې ځان کولای شي یو باثباته سیاسي نظم رامنځته کړي؟ د افغانستان تجربه، د غزې جګړه او له ایران سره مقابله ښيي چې د جګړې د پیلولو وړتیا او د هغې د سیاسي پایلې د ټاکلو وړتیا ترمنځ جدي واټن شته.
د اشغال او زور میراث
په افغانستان کې د امریکا د سیاست تګلاره پر دې تصور ولاړه وه چې پوځي ځواک کولای شي د واشنګټن لپاره مطلوب سیاسي جوړښت د اوږدې مودې لپاره وساتي. خو په ۲۰۲۱ کال کې وتلو وښوده چې اوږدمهاله پوځي حضور په حتمي ډول د یوه باثباته سیاسي نظم د رامنځته کېدو لامل نه کېږي. هغه حکومت او پوځ چې امریکا یې کلونه ملاتړ کړی و، په لنډ وخت کې له منځه ولاړل او امریکايي ځواکونه په پای کې له افغانستانه ووتل.
دا تجربه هغه مهال لا ډېره مهمه کېږي چې واشنګټن یو ځل بیا افغانستان ته د بېرته ستنېدو په اړه خبرې کوي. ډونالډ ټرمپ د ۲۰۲۵ کال په سپټمبر کې وویل چې امریکا غواړي د بګرام هوايي اډه بېرته تر خپل کنټرول لاندې راولي او دا موضوع یې له چین سره د امریکا ستراتیژیک موقعیت پورې وتړله. څو ورځې وروسته یې ګواښ وکړ چې که افغانستان دا اډه بېرته ورنه کړي، «بدې پېښې» به رامنځته شي او هغه د ځواکونو د لېږلو او د بګرام د بېرته نیولو احتمال هم رد نه کړ.
په کابل کې د دې غوښتنې مخالفت وشو. افغان چارواکو وویل چې له امریکا سره اړیکې دوام موندلی شي، خو د افغانستان په خاوره کې د امریکا له پوځي حضور پرته. دغه غبرګون ښيي چې د بګرام مسئله یوازې یوې پوځي اډې ته د بېرته ستنېدو موضوع نه ده؛ بلکې د امریکا د شل کلن پوځي حضور او د ۲۰۲۱ کال د وتلو له خاطرې سره تړاو لري.
په فلسطین کې هم اسرائیلو په تېرو دوو کلونو کې هڅه کړې چې د پراخو پوځي عملیاتو له لارې حماس له منځه یوسي او پر غزې خپل امنیتي کنټرول تحمیل کړي. خو حتی له اوږدمهالو پوځي عملیاتو وروسته هم د حماس راتلونکی او د غزې سیاسي جوړښت لا هم له هغو مسئلو څخه دي چې حل شوې نه دي.
په ایران کې هم ورته محاسبه له ستونزو سره مخ شوې ده. په ۲۰۲۶ کال کې د ایران پر ضد د امریکا او اسرائیلو جګړه په اوربند پای ته ورسېده، خو اساسي مسئلې، لکه د ایران اټومي پروګرام، بندیزونه، د هرمز تنګي او په سیمه کې د امریکا پوځي حضور، لا هم نه دي حل شوي. ایران، سره له دې چې زیانونه یې لیدلي، لا هم د هرمز په تنګي او د نړۍ د انرژۍ په بازار کې مهمه وسیله او نفوذ په واک کې لري.
لویې ژمنې، محدودې پایلې
د امریکا او اسرائیلو په بهرني سیاست کې پوځي ګواښونه ډېری وخت له دې ژمنې سره مل وي چې په چټکۍ سره به یوه سیاسي پایله ترلاسه شي. په افغانستان کې لومړنی هدف د طالبانو نسکورول او د القاعدې د شبکې له منځه وړل وو، خو جګړه په یوه شل کلنه پروژه بدله شوه. په ۲۰۲۱ کال کې د امریکا وتلو وښوده چې د جګړې اوږدېدل لازماً د اعلان شویو سیاسي موخو د ترلاسه کېدو په معنا نه دي.
د بګرام اړوند ګواښونه هم په همدې چوکاټ کې ارزول کېدای شي. هغه بېرته اډې ته ستنېدل چې امریکا په ۲۰۲۱ کال کې پرېښوده، د ټرمپ له لوري د یوه ستراتیژیک هدف په توګه مطرح شول؛ خو امریکايي چارواکو هم خبرداری ورکړی چې بګرام ته پوځي ستنېدل په عمل کې د افغانستان لپاره د امریکايي ځواکونو د لا پراخ بېرته ستنېدو لامل کېدای شي.
په غزه کې هم د «حماس له منځه وړل» او «کار پای ته رسول» په څېر عبارتونه د اسرائیلو د چارواکو په څرګندونو کې څو ځله تکرار شوي دي. نتانیاهو په ۲۰۲۵ کال کې په ملګرو ملتونو کې په خپله وینا کې د جګړې پر دوام او د حماس پر ماتولو ټینګار وکړ او ویې ویل چې اسرائیلو لا هم خپل کار نه دی پای ته رسولی. په همدې وخت کې، په تالار کې د موجودو پلاوو یوې لویې برخې د هغه له وینا مخکې تالار پرېښود.
خو د هدف د اعلان او د هغه د عملي کېدو ترمنځ واټن لا هم د شخړې اصلي موضوع ده. اسرائیلو له دوو کلونو جګړې وروسته نه دي توانېدلي چې د حماس مسئله، د غزې راتلونکی، د دې سیمې اداره او د فلسطین مسئله په یوه باثباته سیاسي حل بدله کړي. حتی د امریکا په ملاتړ په طرحو کې هم د حماس د بې وسلې کولو، د غزې د راتلونکې ادارې او له دې سیمې څخه د اسرائیلي ځواکونو د وتلو د مهالوېش په اړه ناکامي لا هم موجوده ده.
د ایران په اړه هم پوځي ګواښونه یوې قطعي پایلې ته ونه رسېدل. ټرمپ د ۲۰۲۶ کال په سپټمبر کې اعلان وکړ چې امریکا به له ایران سره په جګړه کې «ډېر ژر» بریالۍ شي، خو هممهاله راپورونه د اختلافونو د دوام، د منځګړیتوب د هڅو او د بیا برید په صورت کې د لا سخت غبرګون لپاره د ایران د چمتووالي خبر ورکوي. د بریا د ادعا او د جګړې په ډګر کې د موجود وضعیت ترمنځ دغه واټن د روانې جګړې له مهمو ځانګړنو څخه دی.
طوفان الاقصی او د فلسطین بېرته راګرځېدل
د ۲۰۲۳ کال د اکتوبر د ۷مې تر ټولو مهمه سیاسي پایله دا وه چې د فلسطین مسئله یو ځل بیا د نړۍ د پام مرکز ته راوګرځېده. تر دې وړاندې، له ځینو عربي هېوادونو سره د اسرائیلو د اړیکو د عادي کولو بهیر او د نړۍ د قدرتونو تمرکز پر نورو سیالیو، د فلسطین مسئله په ډېرو دیپلوماتیکو محاسبو کې پر یوې فرعي موضوع بدله کړې وه. د حماس برید دغه بهیر په جدي ډول بدل کړ او د غزې جګړه یې د نړیوال سیاست له مهمو بحرانونو څخه وګرځوله.
البته د اکتوبر د ۷مې عملیاتو خپله هم درنې پایلې لرلې او د حماس برید په اسرائیلو کې د شاوخوا ۱۲۰۰ کسانو د وژل کېدو او د ۲۵۱ صهیونیستانو د اسیر کېدو لامل شو. د واقعیت دغه برخه د دې عملیاتو د سیاسي پایلو له تحلیل څخه نه شي بېلېدلی. خو د اسرائیلو پوځي غبرګون هم داسې جګړه رامنځته کړه چې په ۲۰۲۵ کال کې د خپرو شویو معلوماتو له مخې، په کې لسګونه زره فلسطینیان ووژل شول او د غزې د زیربناوو یوه لویه برخه زیانمنه یا ویجاړه شوه.
په پایله کې، د فلسطین مسئله له یوې سیمهییزې شخړې څخه په داسې موضوع بدله شوه چې د نړۍ د عامه افکارو پراخ انعکاس یې پیدا کړ. لاریونونه، په لوېدیځو حکومتونو کې اختلافونه، پر اسرائیلو د دیپلوماتیک فشار زیاتېدل او د فلسطین د دولت د جوړېدو لپاره د هېوادونو د ملاتړ زیاتېدل، د دې بدلون یوه برخه وه. د ۲۰۲۵ کال په سپټمبر کې فرانسه، بریتانیا، کاناډا او استرالیا له هغو هېوادونو څخه وو چې د فلسطین د دولت په اړه یې خپل دریځ بدل کړ او دغه موضوع د نتانیاهو له سخت غبرګون سره مخ شوه.
جګړې د پوځي ځواک محدودیتونه هم لا روښانه کړل. اسرائیل له پراخ پوځي برتري او د امریکا له ملاتړ څخه برخمن دی، خو د فلسطین مسئله یوازې پوځي مسئله نه ده. حتی په غزه کې له پراخو پوځي عملیاتو وروسته هم د دې سیمې سیاسي راتلونکی، د حماس ځای، د فلسطین دولت او د اسرائیلو امنیت لا هم د خبرو اترو او اختلافونو په مرکز کې دي. دغه وضعیت ښيي چې پوځي بریا او د یوې شخړې سیاسي حل لازماً یو شی نه دي.
له دې نظره، د اکتوبر د ۷مې اغېز باید یوازې د جګړې په ډګر کې ونه لټول شي. د دې ورځې له مهمو پایلو څخه یوه د فلسطین په اړه د نړیوال سیاست په ژبه او اجنډا کې بدلون و. هغه مسئله چې کلونه د سیمې د ګڼو نورو موضوعاتو ترمنځ ورکه شوې وه، یو ځل بیا د ملګرو ملتونو، لوېدیځو حکومتونو او د نړۍ د عامه افکارو د بحثونو مرکز ته راوګرځېده؛ داسې بدلون چې حتی د حماس مخالفین هم نه شي کولای د فلسطین پر نړیوال سیاست د دې اغېز له پامه وغورځوي.
د اکتوبر ۷مه په نړۍ کې
د ۲۰۲۶ کال د اکتوبر ۷مه په داسې شرایطو کې را رسېږي چې د واشنګټن او تلابیب د رسمي روایت او د نړیوالې ټولنې د ځینو برخو د غبرګون ترمنځ واټن زیات شوی دی. د ۲۰۲۶ کال په سپټمبر کې، د ملګرو ملتونو د عمومي اسامبلې په ۸۱مه غونډه کې د نتانیاهو د وینا پر مهال، لسګونه پلاوي له تالاره ووتل. د هغوی شمېر نږدې ۷۰ هېوادونو ته اټکل شوی دی.
په سمبولیک ډول، د پلاوو پراخ وتل د غزې د جګړې او د اسرائیلو د سیاستونو پر سر د اختلاف ژورتیا ښودله. دغه اقدام د اسرائیلو د سیاستونو پر وړاندې د نړیوال اعتراض د نښې په توګه توصیف شوی دی.
په همدې وخت کې، امریکا هم په خپل سیمهییز سیاست کې له مخ پر زیاتېدونکو ننګونو سره مخ شوې ده. له ایران سره جګړې نه یوازې د اټومي مسئلې او د فارس خلیج د امنیت ستونزه حل نه کړه، بلکې د هرمز تنګی او د انرژۍ نړیوال بازار یې د شخړې په مهمو برخو بدل کړل.
دغه وضعیت په داسې مهال رامنځته کېږي چې امریکا په سیمه کې د خپل پوځي حضور یوه برخه هم کموي. د ۲۰۲۶ کال په سپټمبر کې له عراق څخه د امریکايي ځواکونو وتل، چې له څه باندې دوو لسیزو حضور وروسته ترسره شول، په منځني ختیځ کې د واشنګټن د راتلونکي امنیتي رول په اړه یې پوښتنې راولاړې کړې دي. د فارس خلیج ځینې هېوادونه د نویو او متنوع امنیتي ترتیباتو په اړه غور کوي.
له همدې امله، د سږ کال د اکتوبر ۷مه یوازې د تېرو دوو جګړو یادونه نه ده؛ بلکې د یوه جیوپولیټیک بیا تنظیم په منځ کې را رسېږي. افغانستان وښوده چې پوځي اشغال د اشغالګرو ځواکونو په وتلو پای ته رسېدای شي، پرته له دې چې د هغوی لومړنۍ سیاسي موخې ترلاسه شوې وي. غزې وښوده چې پوځي ځواک نه شي کولای د فلسطین مسئله د نړۍ له اجنډا څخه حذف کړي. او د ایران جګړې وښوده چې حتی د امریکا او اسرائیلو مستقیم برید هم لازماً د یوې چټکې او قطعي سیاسي پایلې لامل نه کېږي، بلکې د امریکا او اسرائیلو د محاسبو په معکوسېدو سره د هغوی د ناکامۍ لامل هم کېدای شي.
مجتبی همت
