معامله کابل و آستانه
ورود سریک ژومانگارین، معاون نخستوزیر قزاقستان، به کابل در ظاهر یک سفر اقتصادی بود؛ سفری که در آن شماری از مقامهای دولتی، مسئولان اقتصادی و نمایندگان بخش خصوصی قزاقستان حضور داشتند. اما در فضای پیچیده منطقهای، هیچ سفر بلندپایه میان آسیای میانه و افغانستان تنها به ارقام تجارت و قراردادهای اقتصادی محدود نمیشود. این سفر نشان داد که کابل بار دیگر به محور محاسبات کشورهای شمالی افغانستان تبدیل شده است.
افغانستان برای کشورهای آسیای میانه، هم فرصت است و هم نگرانی. این کشور دروازهای به سوی بازارهای جنوب آسیا، مسیر بالقوه انتقال انرژی و کالا، و در عین حال منبع نگرانیهای امنیتی به شمار میرود. ازبکستان، قزاقستان و دیگر کشورهای منطقه در سالهای اخیر تلاش کردهاند روابط عملی با کابل ایجاد کنند؛ روابطی که بیشتر بر اقتصاد، ترانزیت و ثبات منطقهای استوار است.
قزاقستان در میان کشورهای آسیای میانه جایگاه ویژهای دارد. این کشور بزرگترین اقتصاد منطقه، یکی از تولیدکنندگان مهم غله و یکی از بازیگران اصلی در شبکههای حملونقل اوراسیا است. برای افغانستان که با محدودیتهای اقتصادی و مشکلات دسترسی به بازارهای جهانی روبهرو است، ارتباط با چنین کشوری میتواند اهمیت استراتژیک داشته باشد.
اما پشت این تعامل اقتصادی، یک واقعیت امنیتی نیز وجود دارد. قزاقستان مانند دیگر کشورهای آسیای میانه نگران گسترش افراطگرایی، قاچاق مواد مخدر و بیثباتی احتمالی از مسیر افغانستان است. به همین دلیل، تعامل با کابل برای آستانه تنها یک انتخاب اقتصادی نیست؛ بلکه بخشی از سیاست مدیریت خطرات منطقهای است.
سفر معاون نخستوزیر قزاقستان به کابل را باید در چارچوب رقابت و همکاری جدید در آسیای میانه دید. کشورهای منطقه تلاش دارند افغانستان را از یک تهدید امنیتی صرف، به یک شریک اقتصادی بالقوه تبدیل کنند؛ هرچند این مسیر با چالشهای سیاسی و دیپلماتیک فراوان همراه است.
این سفر تصویری از افغانستان جدید در معادلات منطقهای ارائه میکند؛ کشوری که همزمان موضوع نگرانیهای امنیتی و فرصتهای اقتصادی است. روابط کابل با آسیای میانه اکنون بیش از هر زمان دیگر به یک عنصر مهم در سیاست خارجی افغانستان تبدیل شده است.
دستاوردهای اقتصادی سفر؛ از تخفیف ترانسپورتی تا اتاق مشترک تجارت
مهمترین بخش اعلامشده سفر هیئت قزاقستانی، تمرکز بر گسترش روابط اقتصادی و تجاری بود. در جریان این سفر، توافقهایی برای تسهیل انتقال کالا میان کابل و آستانه مطرح شد؛ اقدامی که میتواند هزینه تجارت افغانستان با قزاقستان را کاهش داده و مسیرهای جدیدی برای واردات و صادرات ایجاد کند.
یکی از تصمیمهای مهم، در نظر گرفتن تخفیفهای ترانسپورتی برای کالاهای ترانزیتی و وارداتی افغانستان از مسیر قزاقستان است. برای اقتصاد افغانستان که هزینه انتقال کالا در آن یکی از مشکلات اساسی تجارت خارجی محسوب میشود، کاهش هزینههای حملونقل میتواند تأثیر مستقیم بر قیمت مواد اولیه و کالاهای مصرفی داشته باشد.
قزاقستان همچنان اعلام کرده است که برای انتقال آرد و گندمی که به افغانستان صادر میشود، تخفیفهای ویژه ترانسپورتی در نظر خواهد گرفت. این موضوع از اهمیت خاصی برخوردار است، زیرا افغانستان یکی از کشورهای وابسته به واردات مواد غذایی است و تأمین غله از کشورهای منطقه برای امنیت غذایی آن اهمیت حیاتی دارد.
در جریان این سفر، ۲۵ تفاهمنامه همکاری میان اعضای سکتور خصوصی افغانستان و قزاقستان امضا شد. این تفاهمنامهها بخشهای مختلفی مانند ادویه، سبزیجات، میوه خشک و تازه، همکاریهای بانکی، آرد، گندم، روغن و کچالو را دربر میگیرد. چنین توافقهایی نشان میدهد که روابط اقتصادی کابل و آستانه در حال عبور از سطح دولتی به همکاری میان تاجران است.
تأسیس اتاق مشترک تجارت افغان-قزاق یکی دیگر از گامهای مهم در این روند است. ایجاد چنین نهادی میتواند زمینه تماس مستقیم میان شرکتهای دو کشور را فراهم کند و موانع اداری و اطلاعاتی در مسیر تجارت را کاهش دهد.
با این حال، اهمیت این دستاوردها تنها در ارزش مالی قراردادها خلاصه نمیشود. برای افغانستان، گسترش روابط اقتصادی با آسیای میانه به معنای یافتن مسیرهای تازه برای اتصال به اقتصاد منطقهای است؛ مسیری که میتواند وابستگی بیش از حد به چند راه محدود تجاری را کاهش دهد
اهداف چندلایه قزاقستان؛ تجارت، سیاست و امنیت در یک مسیر مشترک
تعامل قزاقستان با افغانستان دارای اهداف چندگانه است. در سطح نخست، اقتصاد قرار دارد؛ زیرا افغانستان میتواند برای کالاهای قزاقستان یک بازار مهم باشد و در مقابل، قزاقستان میتواند بخشی از نیازهای اساسی افغانستان را تأمین کند.
اما در سطح دوم، سیاست منطقهای مطرح است. قزاقستان تلاش دارد نقش خود را به عنوان یک بازیگر مسئول در آسیای میانه تقویت کند. تعامل با افغانستان به آستانه اجازه میدهد که در تحولات منطقهای نقش فعالتری داشته باشد و خود را به عنوان پل میان نهادهای بینالمللی، آسیای میانه و کابل معرفی کند.
سطح سوم، امنیت است. قزاقستان و دیگر کشورهای آسیای میانه از احتمال گسترش شبکههای افراطی و تهدیدهای فرامرزی از خاک افغانستان نگران هستند. مبارزه با تروریسم، جلوگیری از قاچاق مواد مخدر و حفظ ثبات مرزهای منطقهای از موضوعاتی است که در محاسبات امنیتی این کشورها جایگاه مهم دارد.
اگرچه افغانستان و قزاقستان مرز مشترک ندارند، اما ناامنی در افغانستان میتواند از طریق مسیرهای غیرمستقیم بر آسیای میانه تأثیر بگذارد. به همین دلیل، کشورهای منطقه ترجیح میدهند به جای فاصلهگیری کامل، کانالهای ارتباطی خود با کابل را حفظ کنند.
سفرهای سیاسی و اقتصادی مقامهای بلندپایه آسیای میانه به افغانستان نشاندهنده همین رویکرد است. این کشورها تلاش میکنند میان نگرانیهای امنیتی و ضرورت همکاری اقتصادی توازن ایجاد کنند. برای قزاقستان، افغانستان تنها یک پرونده امنیتی نیست؛ بلکه بخشی از آینده اتصال اقتصادی اوراسیا است. موفقیت این سیاست اما وابسته به توانایی کابل و کشورهای منطقه برای ایجاد اعتماد متقابل خواهد بود.
مرکز سازمان ملل در آلماتی؛ تلاش قزاقستان برای نقشآفرینی تازه در افغانستان
یکی از ابعاد مهم سیاست منطقهای قزاقستان، میزبانی مرکز منطقهای سازمان ملل برای اهداف توسعه پایدار آسیای مرکزی و افغانستان در آلماتی است. این مرکز با هدف تقویت همکاریهای منطقهای و حمایت از توسعه پایدار ایجاد شده و افغانستان یکی از محورهای اصلی آن است.
برای قزاقستان، این مرکز تنها یک پروژه اداری نیست؛ بلکه فرصتی برای افزایش نقش دیپلماتیک این کشور در مسائل منطقهای است. آستانه میخواهد نشان دهد که میتواند میان افغانستان و جامعه جهانی زمینه گفتوگو و همکاری ایجاد کند.
در همین چارچوب، جلب همکاری کابل برای موفقیت این مرکز اهمیت زیادی دارد. بدون ارتباط عملی با افغانستان، هر برنامه منطقهای درباره توسعه، تجارت و همکاری اقتصادی با محدودیت روبهرو خواهد شد.
سفر معاون نخستوزیر قزاقستان به کابل را میتوان بخشی از همین تلاش دانست. آستانه نیاز دارد که حکومت افغانستان را به همکاری با این ابتکار منطقهای تشویق کند و افغانستان نیز به چنین بسترهایی برای توسعه اقتصادی و ارتباطات منطقهای نیازمند است.
مرکز سازمان ملل در آلماتی همچنین نشاندهنده تغییر نگاه کشورهای آسیای میانه به افغانستان است. در گذشته، افغانستان بیشتر از زاویه جنگ و امنیت دیده میشد؛ اما اکنون توسعه، تجارت و اتصال منطقهای نیز به بخش مهمی از بحث تبدیل شده است.
با وجود این، مسیر همکاری آسان نخواهد بود. مسائل سیاسی، نگرانیهای بینالمللی و چالشهای داخلی افغانستان همچنان بر روابط منطقهای سایه انداخته است. قزاقستان تلاش دارد با دیپلماسی تدریجی، نقش خود را در این روند حفظ کند.
جمعبندی: افغانستان و آسیای میانه؛ ضرورت یک شراکت تازه
سفر هیئت بلندپایه قزاقستان به کابل نشان داد که آسیای میانه دیگر نمیتواند افغانستان را از معادلات خود جدا بداند. امنیت، تجارت، انرژی و ترانزیت همه موضوعاتی هستند که آینده منطقه را به هم پیوند دادهاند.
برای افغانستان، توسعه روابط با کشورهای آسیای میانه یک فرصت مهم اقتصادی است. دسترسی به بازارهای شمالی، کاهش هزینههای واردات و ایجاد مسیرهای جدید تجاری میتواند به اقتصاد آسیبدیده افغانستان کمک کند.
برای قزاقستان نیز تعامل با افغانستان بخشی از سیاست بزرگتر منطقهای است؛ سیاستی که در آن تجارت و امنیت دو روی یک سکه محسوب میشوند. آستانه میخواهد از یکسو بازارهای جدید پیدا کند و از سوی دیگر خطرات امنیتی را مدیریت نماید.
آینده روابط افغانستان با آسیای میانه به میزان زیادی به توانایی طرفها برای ایجاد اعتماد بستگی دارد. همکاری اقتصادی میتواند زمینهای برای کاهش فاصلههای سیاسی فراهم کند، اما نیازمند تصمیمهای عملی و پایدار است.
در جهان امروز، کشورهای محصور در خشکه تنها با همکاری منطقهای میتوانند فرصتهای اقتصادی ایجاد کنند. افغانستان و کشورهای آسیای میانه، با وجود تفاوتهای سیاسی، منافع مشترکی در زمینه اتصال، تجارت و ثبات دارند.
در نهایت، سفر سریک ژومانگارین تنها یک رویداد دیپلماتیک نبود؛ بلکه نشانهای از رقابت جدید برای شکلدهی آینده افغانستان در قلب آسیای میانه بود. آینده این روابط نشان خواهد داد که آیا اقتصاد میتواند پلی میان کابل و همسایگان شمالی آن بسازد یا نه.
مجتبی همت
