در روزهایی که خبر رحلت آیتالله العظمی شیخ محمد اسحاق فیاض در سراسر جهان تشیع پیچید، بسیاری این رخداد را صرفاً درگذشت یک مرجع تقلید دانستند. اما حقیقت آن است که فقدان آیتالله فیاض را نمیتوان تنها در چارچوب جامعه شیعی یا حوزه علمیه نجف تفسیر کرد. او شخصیتی بود که از مرزهای مذهب، قومیت و جغرافیا عبور کرده و به سرمایهای مشترک برای جهان اسلام تبدیل شده بود.
اعلام سه روز عزای عمومی در عراق، پیامهای تسلیت رهبران سیاسی و دینی و بازتاب گسترده رحلت او در کشورهای مختلف نشان داد که جایگاه آیتالله فیاض بسیار فراتر از یک فقیه برجسته بوده است. عراق در سوگ یکی از ستونهای اصلی حوزه نجف نشست و جهان اسلام یکی از آخرین بازماندگان نسل طلایی فقاهت معاصر را از دست داد.
آیتالله فیاض از آن دسته شخصیتهایی بود که حضورشان تنها به دوران زندگیشان محدود نمیشود. آنان به بخشی از حافظه تاریخی ملتها تبدیل میشوند و پس از رحلت نیز همچنان الهامبخش نسلهای آینده باقی میمانند.
از جاغوری تا نجف؛ شکستن یک بنبست تاریخی
تاریخ افغانستان سرشار از عالمان، اندیشمندان و شخصیتهای دینی بزرگ است؛ اما کمتر اتفاق افتاده است که یک عالم افغان بتواند در عالیترین سطوح حوزه نجف به مقام مرجعیت عامه برسد.
نجف اشرف در طول قرنهای گذشته محل حضور هزاران فقیه از کشورهای مختلف بوده است. در این شهر بزرگ علمی، رقابت علمی بسیار سخت و رسیدن به جایگاه مرجعیت، نتیجه دهها سال تلاش، تدریس، تحقیق و جلب اعتماد حوزههای علمی است.
در چنین فضایی، ظهور آیتالله محمد اسحاق فیاض به عنوان یکی از چهار مرجع بزرگ حوزه نجف، تنها یک موفقیت فردی نبود؛ بلکه اثبات ظرفیت علمی افغانستان در سطح جهان اسلام به شمار میرفت. او نشان داد که استعداد، نبوغ و توانایی علمی هیچ ارتباطی با فقر، محرومیت یا موقعیت جغرافیایی ندارد.
کودکی که در خانوادهای کشاورز در جاغوری غزنی متولد شد، توانست به جایگاهی برسد که میلیونها مسلمان در کشورهای مختلف از دیدگاههای فقهی او پیروی کنند. این مسیر، خود یک پیام بزرگ برای نسل جوان افغانستان است؛ پیامی که میگوید علم میتواند دیوارهای محرومیت را فرو بریزد و انسان را به بلندترین قلههای افتخار برساند.
نماد ظرفیت علمی قوم هزاره
شاید یکی از مهمترین ابعاد شخصیت آیتالله فیاض، جایگاه نمادین او برای جامعه هزاره باشد. در دهههای گذشته، نام هزارهها اغلب در گزارشهای مربوط به جنگ، تبعیض، مهاجرت و محرومیت شنیده شده است. اما آیتالله فیاض تصویری دیگر از این جامعه را به جهان معرفی کرد؛ تصویری که بر دانش، اندیشه، اجتهاد و رهبری فکری استوار بود.
او ثابت کرد که جامعه هزاره تنها قربانی تاریخ نیست، بلکه میتواند در عالیترین سطوح علمی و فکری جهان اسلام نیز حضور داشته باشد. از این منظر، آیتالله فیاض صرفا یک شخصیت مذهبی نبود؛ بلکه نماد توانایی و ظرفیت یک جامعه به شمار میرفت.
امروز که بسیاری از جوانان هزاره با چالشهای گوناگون روبهرو هستند، زندگی آیتالله فیاض میتواند الگویی از امید، تلاش و خودباوری باشد. او با زندگی خویش نشان داد که محدودیتهای اجتماعی و اقتصادی نمیتوانند مانع رسیدن به قلههای بزرگ علمی شوند.
آخرین بازمانده نسل طلایی نجف
حوزه علمیه نجف در یک قرن گذشته شخصیتهایی کمنظیر را در خود پرورش داده است؛ بزرگانی چون آیتالله حکیم، آیتالله خویی و دیگر مراجع بزرگ که هر کدام بخشی از تاریخ فقاهت شیعه را رقم زدهاند. آیتالله فیاض از معدود شخصیتهایی بود که مستقیما با آن نسل بزرگ پیوند داشت. او سالها در محضر آیتالله خویی درس آموخت و بعدها خود به یکی از ستونهای اصلی مرجعیت نجف تبدیل شد.
رحلت او تنها از دست رفتن یک مرجع تقلید نیست؛ بلکه به معنای کمرنگ شدن یکی از آخرین حلقههای اتصال نجف امروز با نجف دوران بزرگان قرن بیستم است. در حقیقت، با درگذشت آیتالله فیاض بخشی از حافظه تاریخی حوزه نجف نیز از میان رفت؛ حافظهای که دههها تجربه علمی، آموزشی و فقهی را در خود جای داده بود.
مردی که چراغ نجف را خاموش نگذاشت
یکی از مهمترین فصلهای زندگی آیتالله فیاض به دوران حکومت صدام حسین بازمیگردد. در آن سالها حوزه علمیه نجف با شدیدترین فشارها روبهرو بود. بسیاری از علما زندانی شدند، برخی تبعید شدند و برخی دیگر جان خود را از دست دادند. در چنین شرایطی، ادامه فعالیت علمی خود نوعی مقاومت محسوب میشد.
آیتالله فیاض از جمله شخصیتهایی بود که در سختترین سالهای اختناق، حوزه نجف را ترک نکرد. او با صبر و استقامت، درس و بحث علمی را ادامه داد و نسل جدیدی از طلاب را تربیت کرد. اگر امروز حوزه نجف همچنان یکی از مهمترین مراکز علمی جهان اسلام است، بخشی از این پایداری مدیون عالمانی است که در دوران سختی از این میراث بزرگ پاسداری کردند. آیتالله فیاض بدون تردید یکی از برجستهترین آنان بود.
صدای عقلانیت و اعتدال
در روزگاری که برخی جوامع با افراطگرایی، خشونت و شکافهای مذهبی دستوپنجه نرم میکند، شخصیتهایی مانند آیتالله فیاض اهمیت ویژهای پیدا میکنند. او در تمام عمر خویش از عقلانیت، اعتدال و پرهیز از تندروی دفاع کرد. بسیاری از ناظران سیاسی و مذهبی، مراجع نجف از جمله آیتالله فیاض را از مهمترین مدافعان همزیستی، آرامش اجتماعی و مقابله با فرقهگرایی میدانند.
همین ویژگی سبب شد که احترام به او تنها محدود به شیعیان نباشد. در عراق، کردها، عربها، شیعیان و حتی بسیاری از اهل سنت از او به عنوان شخصیتی ملی و مورد احترام یاد میکردند. چنین جایگاهی به آسانی به دست نمیآید. این اعتبار نتیجه دههها زندگی مبتنی بر تقوا، فروتنی، علم و دوری از جنجالهای سیاسی بود.
پیامی برای افغانستان امروز
شاید زندگی آیتالله فیاض بیش از هر زمان دیگری برای افغانستان امروز معنا داشته باشد. افغانستان کشوری است که سالها درگیر جنگ، اختلافات قومی و رقابتهای سیاسی بوده است. در چنین شرایطی، زندگی شخصیتی مانند آیتالله فیاض یادآور یک حقیقت مهم است: ملتها تنها با قدرت نظامی یا سیاسی شناخته نمیشوند؛ بلکه شخصیتهای علمی و فرهنگی آنان نیز هویت واقعیشان را میسازند.
وجود عالمی در سطح آیتالله فیاض نشان میدهد که افغانستان توانایی تربیت شخصیتهایی در تراز جهانی را دارد. این واقعیت پیامی روشن برای همه حاکمان و تصمیمگیرندگان کشور نیز دارد؛ اینکه سرمایهگذاری بر علم، آموزش و رشد نخبگان، مهمتر از هر دستاورد کوتاهمدت سیاسی است.
ضایعهای برای امت اسلامی
اشتباه خواهد بود اگر رحلت آیتالله فیاض تنها ضایعهای برای شیعیان تلقی شود. جهان اسلام امروز بیش از هر زمان دیگر به شخصیتهایی نیاز دارد که بتوانند میان سنت و عقلانیت، دین و زندگی معاصر و هویت مذهبی و همزیستی اجتماعی تعادل برقرار کنند.
آیتالله فیاض از معدود عالمانی بود که توانسته بود چنین جایگاهی را به دست آورد. او فقیهی بزرگ، معلمی برجسته و شخصیتی مورد احترام در میان طیفهای مختلف جامعه اسلامی بود. از همین رو، فقدان او تنها یک فقدان مذهبی نیست؛ بلکه ضایعهای برای میراث فکری و معنوی جهان اسلام به شمار میرود.
آیتالله فیاض؛ خورشیدی که غروب نکرد
مرگ برای انسانهای عادی پایان یک زندگی است؛ اما برای بزرگان تاریخ، آغاز مرحلهای تازه از ماندگاری است. آیتالله العظمی محمد اسحاق فیاض امروز در میان ما حضور فیزیکی ندارد، اما آثار علمی، شاگردان، اندیشهها و میراث معنوی او همچنان زنده است. نام او در تاریخ نجف، در حافظه مردم افغانستان و در دفتر افتخارات جهان تشیع برای همیشه ثبت خواهد ماند.
او از جاغوری برخاست، اما به افغانستان محدود نماند. در نجف بالید، اما تنها به عراق تعلق نداشت. او شخصیتی بود که به تمام جهان اسلام تعلق یافت. شاید بهترین توصیف برای زندگی او این باشد که بگوییم: آیتالله فیاض نه تنها یک مرجع تقلید، بلکه سند زندهای از قدرت علم، ایمان و اراده انسانی بود؛ مردی که از دل محرومیت برخاست و به یکی از بلندترین قلههای معنوی و علمی جهان اسلام تبدیل شد.
زهرا صمدی
