دفتر مقابله با مواد مخدر و جرائم سازمان ملل متحد (UNODC) به تازگی آخرین گزارش سالانه خود را درباره وضعیت مواد مخدر در سطح جهان منتشر کرده است که بخش مهمی از آن به دگرگونیهای ساختاری در افغانستان اختصاص دارد. هرچند دادههای جمعآوری شده در این گزارش به دلیل فرآیندهای آماری طولانیمدت، ممکن است پویاییها و تحولات چند ماه اخیر را به شکل کامل منعکس نکرده باشد، اما ابعاد آماری و ساختاری بسیار مهمی را در مقیاس چندساله بازگو میکند. انتشار این گزارش در میان رسانههای بینالمللی و منطقهای بازتابهای متفاوتی داشته و در بسیاری از موارد، جریانات مخالف حکومت فعلی افغانستان با تکیه بر جنبههای منفی یا ابهامات موجود، تصویری یکجانبه ارائه دادهاند.
با توجه به اثرات مستقیم ترانزیت و تولید مواد مخدر بر امنیت ملی کشورهای همسایه و سلامت جوامع بینالمللی، تحلیل دقیق، بیطرفانه و به دور از سوگیریهای سیاسی این گزارش ضرورت مبرم دارد تا تفاوت میان تبلیغات رسانهای و واقعیتهای میدانی مشخص شود. از همین رو، این مقاله در پی پاسخ به این پرسش است که دادههای رسمی سازمان ملل متحد و مواضع امنیتی کشورهای منطقه، چه تصویری از واقعیتِ کاهش مخدرهای سنتی و چالش ترانزیت مخدرهای صنعتی در افغانستان ارائه میدهند و وظیفه جامعه جهانی در قبال افغانستان و این تحول چیست؟
بازخوانی دادههای رسمی سازمان ملل؛ کاهش ۹۵ درصدی کشت مخدرهای سنتی
فرمان ممنوعیت کشت تریاک در افغانستان توسط رهبر طالبان، بازار جهانی مواد مخدر را با بزرگترین شوک تامین در دهههای اخیر مواجه کرده است. برخلاف ادعاهای مخالفان طالبان مبنی بر تاکتیکی یا موقتی بودن این تصمیم، آمارهای رسمی سازمان ملل متحد در گزارش جهانی مواد مخدر، حکایت از یک دگرگونی بنیادین و بیسابقه در بخش مواد مخدر سنتی دارد. بررسی واقعیتهای عینی نشان میدهد که سطح زیر کشت خشخاش در افغانستان از حدود ۲۳۲ هزار هکتار در سال ۲۰۲۲ میلادی، با یک سقوط آزاد تاریخی به تنها ۱۰ هزار و ۲۰۰ هکتار در سال ۲۰۲۵ میلادی رسیده است. این تغییر شگرف آماری به طور مستقیم بر میزان خروجی محصول نیز اثر گذاشته، به طوری که تولید تریاک در این کشور از ۶۲۰۰ تن به حدود ۲۹۶ تن کاهش یافته است.
این ارقام به وضوح نشاندهنده کاهش حدود ۹۵ درصدی در کشت و تولید تریاک از زمان اعمال محدودیتهای مستقیم در افغانستان است؛ رکوردی که طی چهار دهه گذشته در این جغرافیا کاملاً بیسابقه بوده و ساختار سنتی قاچاق را در سطح بینالمللی دگرگون کرده است. این تحول آماری بزرگ، وابستگی شدید بازار هروئین و تریاک جهان به جغرافیای افغانستان را به طور ناگهانی قطع کرده است. با این حال، تحلیلگران بینالمللی در متن همین گزارش هشدار میدهند که این خلاء ناگهانی در بازارهای مصرف جهانی، ممکن است تقاضای شبکه قاچاق را به سمت مواد مخدر جایگزین و خطرناکتر سوق دهد که این امر ابعاد جدیدی به بحران میبخشد.
اتهامزدایی از توسعه مخدرهای صنعتی؛ ارزیابی گزارشهای امنیتی منطقه
در زمان آغاز کاهش چشمگیر کشت تریاک، جریانهای رسانهای مخالف طالبان اینگونه تبلیغ میکردند که حکومت فعلی افغانستان صرفاً به دنبال فریب افکار عمومی جهانی است و قصد دارد تولید متآمفتامین یا همان شیشه و دیگر مخدرهای صنعتی را جایگزین تریاک کند تا منابع مالی خود را حفظ نماید. با این حال، ارزیابیهای نهادهای امنیتی کشورهای ذینفع و ناظر در منطقه، این ادعا را به چالش میکشد و ابعاد متفاوتی را روشن میسازد.
چنانچه سرگئی شویگو، دبیر شورای امنیت روسیه، در اظهارات رسمی خود اعلام کرد که حکومت افغانستان اقدامات عملی و گستردهای را برای مهار قاچاق مخدرهای صنعتی انجام داده است. طبق گزارشهای اطلاعاتی و امنیتی روسیه، اقدامات اجرایی در داخل افغانستان موجب شده است که تولید و انتقال مواد مخدر صنعتی از این کشور در مقایسه با گذشته، نزدیک به ۹۰ درصد کاهش یابد. این موضعگیری رسمی نشان میدهد که برخلاف ادعای رسانهها، مبارزه جاری در دو جبهه سنتی و صنعتی به صورت همزمان پیش رفته و نتایج ملموسی داشته است.
نکته قابلی توجهی که در گزارش سازمان ملل وجود دارد و رسانههای جریان مخالف آن را مخدوش جلوه میدهند، وطنی بودن یا نبودن مخدرهای صنعتی در این جغرافیا است. اگرچه در متن گزارش به وجود و کشف مخدرهای صنعتی در جغرافیای افغانستان اشاره شده، اما در هیچ بخشی از مستندات رسمی سازمان ملل تایید نشده است که این مواد لزوماً در داخل خاک افغانستان سنتز و تولید میشوند.
در همین راستا، مقامات وزارت داخله و نهادهای مبارزه با مواد مخدر افغانستان اعلام کردهاند که بخش عمدهای از مخدرهای صنعتی و به ویژه پیشسازهای کیمیایی از کشورهای دیگر به داخل افغانستان قاچاق میشوند. به عبارت دقیقتر، افغانستان در زنجیره مخدرهای صنعتی نه به عنوان مبدأ و کارخانه تولید، بلکه به عنوان مسیر ترانزیت ثانویه یا بازصادرات مخدرهای صنعتی تولیدشده در خارج از مرزهای خود عمل میکند که مهار آن نیازمند کنترل شدید مرزهای ورودی است.
مواد مخدر افغانستان؛ مسئولیتهای ساختاری جامعه جهانی و کشورهای همسایه در قبال افغانستان
تحقق کاهش ۹۵ درصدی کشت تریاک، هزینههای اقتصادی بسیار سنگینی را به بخش زراعت، معیشت روستایی و دهاقین کمدرآمد افغانستان تحمیل کرده است. حذف این چرخه مالی بزرگ بدون جایگزینی یک اقتصاد پایدار و مشروع، میتواند در بلندمدت پایداری این دستاورد بزرگ را به شدت به خطر بیندازد و دهقانان را دوباره به سمت کشت و تولید شبکههای زیرزمینی تریاک سوق دهد. طبق اصول مصرح بینالمللی در قطعنامههای سازمان ملل متحد، مبارزه با پدیده شوم مواد مخدر یک مسئولیت مشترک جهانی است و بار این مبارزه نباید تنها بر دوش یک کشور در حال توسعه قرار گیرد.
بر این اساس، جامعه جهانی و سازمانهای بینالمللی وظیفه دارند تا با تامین بودجه پروژههای معیشت و کشت جایگزین، ایجاد زیرساختهای مدیریت آب و آبیاری، و همچنین خرید تضمینی محصولات کشاورزی مشروع، به تثبیت این وضعیت کمک کنند. از سوی دیگر، کشورهای منطقه و همسایگان نیز مسئولیت دارند که به جای تاثیرپذیری از تبلیغات رسانهای مخالف، استراتژی خود را بر پایه همکاریهای دوجانبه مرزی استوار کنند.
کشورهای منطقه و همسایه باید با اشتراکگذاری دادههای اطلاعاتی مرزی، کنترل شدید صادرات مواد کیمیایی پیشساز به منطقه و همکاری فنی جهت مهار شبکه قاچاق صنعتی گام بردارند؛ چرا که مهار کامل ترانزیت مخدرهای صنعتی و حفظ دستاورد کاهش مخدرهای سنتی، فراتر از توان اجرایی یک کشور بوده و مستلزم یک دیپلماسی امنیتی فعال، هماهنگ و به دور از غرضورزیهای سیاسی است.
مسلم اخلاقی
