پروژه های عمرانی افغانستان
تغییرات عمرانی در کابل، از گسترش جاده‌ها و ساخت زیرگذرها گرفته تا ایجاد تأسیسات آبرسانی و مراکز بزرگ ترانسپورتی، نشان‌دهندۀ افزایش فعالیت‌های زیربنایی در پایتخت است. هم‌زمان، در بخش‌های دیگر کشور نیز پروژه‌هایی در زمینۀ جاده‌سازی، خطوط آهن و توسعۀ شبکۀ برق دنبال می‌شوند. با این حال، اهمیت این تحولات تنها به تغییر چهرۀ شهرها یا افزایش شمار پروژه‌ها خلاصه نمی‌شود. پرسش اصلی این است که این سرمایه‌گذاری‌ها تا چه اندازه می‌توانند مشکلات دیرینۀ زیربنایی را کاهش دهند، ارتباط اقتصادی میان ولایت‌ها را تقویت کنند و زمینه را برای بهبود زندگی مردم فراهم سازند؟
زیرساخت‌های شهری؛ کابل در حال تغییر
کابل در سال‌های اخیر با افزایش جمعیت، گسترش مناطق مسکونی و رشد شمار موترها، با فشار فزاینده بر شبکه‌های ترانسپورتی و خدمات شهری روبه‌رو بوده است. در چنین شرایطی، ساخت جاده‌های جدید و ایجاد مسیرهای جایگزین می‌تواند بخشی از مشکلات رفت‌وآمد را کاهش دهد؛ اما ازدحام ترافیکی تنها یکی از چالش‌های پایتخت است. کمبود آب آشامیدنی، ضعف شبکۀ فاضلاب و گسترش نامتوازن مناطق مسکونی نیز از مشکلاتی‌اند که حل آن‌ها به برنامه‌ریزی شهری و سرمایه‌گذاری هم‌زمان در بخش‌های مختلف نیاز دارد.
پروژۀ زیرگذر و روگذر چهارراهی برکی را می‌توان نمونه‌ای از تلاش برای بهبود شبکۀ ترانسپورتی کابل دانست. این پروژه شامل زیرگذری به طول ۴۷۰ متر و عرض ۲۰ متر و روگذری به طول ۷۰۰ متر و عرض ۲۰ متر است که قرار است ارتباط میان بخش‌های مرکزی شهر با مناطق شمالی و غربی را آسان‌تر سازد. هزینۀ مجموعی این طرح حدود یک‌ونیم میلیارد افغانی اعلام شده است.
اهمیت چنین پروژه‌ای تنها در کاهش ازدحام یک چهارراهی نیست، بلکه به بهبود ارتباط میان مسیرهای اصلی رفت‌وآمد در پایتخت نیز مربوط می‌شود. با این حال، تأثیر آن زمانی پایدار خواهد بود که با مدیریت بهتر ترافیک، بهبود مسیرهای فرعی و توسعۀ حمل‌ونقل عمومی همراه شود؛ در غیر آن، ممکن است بخشی از ازدحام به نقاط دیگر شهر منتقل شود.
در کنار حمل‌ونقل، کمبود آب آشامیدنی یکی از جدی‌ترین چالش‌های زندگی در کابل است. کاهش منابع آب زیرزمینی، خشک‌سالی و افزایش جمعیت، فشار زیادی بر منابع آبی شهر وارد کرده است. قرارداد یک میلیارد افغانی برای انتقال آب از بند شاه‌وعروس به ناحیۀ هفدهم کابل، از همین جهت اهمیت دارد.
بر اساس اطلاعات اعلام‌شده، قرار است در هر ثانیه ۱۰۰ لیتر آب از بند و ۱۰۰ لیتر دیگر از پنج حلقه چاه تأمین شود؛ ظرفیتی که در مجموع به ۲۰۰ لیتر در ثانیه می‌رسد و هدف آن فراهم‌کردن آب آشامیدنی برای حدود ۵۰ هزار خانواده است. این طرح می‌تواند بخشی از نیاز آبی باشندگان این ناحیه را تأمین کند؛ اما اثر واقعی آن به تکمیل شبکۀ انتقال و توزیع و دسترسی پایدار خانواده‌ها به آب بستگی خواهد داشت.
پروژۀ ترمینال ترانسپورتی ارغندی نیز از طرح‌هایی است که می‌تواند در سامان‌دهی رفت‌وآمدهای بین‌شهری نقش داشته باشد. این مرکز در زمینی حدود ۹۰۰ جریب و با سرمایه‌گذاری یک میلیارد و ۲۸۵ میلیون افغانی از سوی بخش خصوصی ساخته می‌شود و ۴۲ تأسیسات مختلف برای آن در نظر گرفته شده است. انتقال بخشی از فعالیت‌های ترانسپورتی از مناطق پرتراکم شهر به این مرکز، در صورت تکمیل و بهره‌برداری درست، می‌تواند از ازدحام در مسیرهای مرکزی کابل بکاهد و انتقال مسافران و کالاها را منظم‌تر سازد.
با این حال، موفقیت این طرح تنها به ساخت تأسیسات آن وابسته نیست؛ دسترسی مناسب به ترمینال، تنظیم مسیر موترها و انتقال واقعی فعالیت‌های ترانسپورتی به آن نیز اهمیت دارد. در غیر آن، حتی یک مرکز بزرگ و مجهز ممکن است نتواند نقش مورد انتظار خود را در کاهش ازدحام و هزینۀ انتقال ایفا کند.
اتصال افغانستان؛ از شاهراه‌ها تا خطوط آهن و شبکۀ برق
اهمیت زیربناها به جاده‌های داخل شهرها محدود نمی‌شود. افغانستان برای گسترش تجارت و تقویت جایگاه ترانزیتی خود در منطقه، به شبکۀ منظم شاهراه‌ها، خطوط آهن، گذرگاه‌های مرزی و میدان‌های هوایی نیاز دارد. موقعیت جغرافیایی کشور میان آسیای مرکزی، آسیای جنوبی و غرب آسیا یک فرصت اقتصادی به شمار می‌رود؛ اما برای تبدیل این موقعیت به فرصت واقعی، انتقال کالا باید سریع، کم‌هزینه و قابل پیش‌بینی باشد و مسیرهای داخلی نیز مراکز تولیدی را به بازارها و گذرگاه‌های مرزی وصل کنند.
در بخش جاده‌سازی، بازسازی و نگهداری مسیرهایی مانند شاهراه کابل–قندهار، شاهراه سالنگ و جاده‌های ارتباطی میان ولایت‌ها اهمیت ویژه دارد. این مسیرها شریان انتقال محصولات زراعتی، مواد ساختمانی و کالاهای تجارتی به بازارهای داخلی و مرزهای کشور هستند. خرابی جاده‌ها، بسته‌شدن مسیرها و نبود امکانات معیاری، زمان و هزینۀ انتقال کالا را افزایش می‌دهد. از همین رو، توسعۀ جاده‌ها باید با نگهداری منظم، تأمین ایمنی و رفع نقاط آسیب‌پذیر همراه باشد.
در کنار جاده‌ها، خطوط آهن نیز می‌توانند در کاهش هزینۀ انتقال کالا و تقویت تجارت منطقه‌ای نقش مهمی داشته باشند. در ماه می ۲۰۲۶، بخش پنجم خط آهن حیرتان–مزارشریف به طول ۷۰ کیلومتر خط اصلی و ۳۰ کیلومتر خطوط فرعی، با پنج ایستگاه فعال شد. این مسیر ظرفیت تخلیۀ ۵۰ واگن را دارد و می‌تواند انتقال کالا میان افغانستان و ازبیکستان را تسهیل کند.
خط آهن خواف–هرات نیز یکی از مسیرهای مهم اتصال افغانستان به ایران است. پس از بهره‌برداری از بخش‌های نخست این مسیر، در ۲۸ سپتمبر ۲۰۲۶ بهره‌برداری از فاز نخست قطعۀ چهارم به طول ۴۳ کیلومتر آغاز شد. این بخش با هزینه‌ای حدود ۵۸.۵ میلیون دالر ساخته شده و فاز دوم آن به طول ۴۷ کیلومتر هنوز در مرحلۀ ساخت قرار دارد. در شمال کشور نیز مرحلۀ نخست خط آهن آقینه–اندخوی به طول ۳۰ کیلومتر تکمیل شده، اما فاز دوم آن به طول ۱۰ کیلومتر هنوز به پایان نرسیده است.
با وجود پیشرفت در این مسیرها، تکمیل ریل به‌تنهایی برای ایجاد تحول در تجارت کافی نیست. اتصال خطوط آهن به مراکز تولیدی، شاهراه‌ها، گذرگاه‌های مرزی و شبکه‌های باربری تعیین می‌کند که این مسیرها تا چه اندازه بتوانند هزینۀ تجارت را کاهش دهند و صادرات را افزایش بخشند.
اما زیربناهای مورد نیاز برای توسعۀ اقتصادی تنها به مسیرهای حمل‌ونقل محدود نمی‌شوند. تأمین برق نیز یکی از پیش‌شرط‌های اساسی رشد فعالیت‌های اقتصادی است. وابستگی افغانستان به برق وارداتی و محدودیت تولید داخلی، فعالیت کارخانه‌ها و زندگی روزمرۀ مردم را تحت تأثیر قرار می‌دهد. در ماه جولای ۲۰۲۶، طرح پنج‌سالۀ توسعۀ برق با ۲۵ پروژه تولید برق از منابع آب، آفتاب، باد و زغال‌سنگ تصویب شد. این برنامه پروژه‌های خطوط انتقال، سب‌استیشن‌ها و شبکۀ توزیع را نیز در بر می‌گیرد. با این حال، موفقیت آن به اجرای هماهنگ بخش‌های تولید، انتقال و توزیع وابسته است.
در کنار زیربناهای حمل‌ونقل و انرژی، میدان‌های هوایی نیز در تقویت ارتباطات تجارتی افغانستان نقش دارند. این میدان‌ها به‌ویژه برای انتقال محصولات زراعتی و کالاهای نیازمند حمل‌ونقل سریع اهمیت دارند. اما توسعۀ این بخش بدون بهبود خدمات گمرکی، امکانات نگهداری کالا و دسترسی به بازارهای صادراتی، به‌تنهایی نمی‌تواند تجارت را افزایش دهد. در نهایت، جاده‌ها، خطوط آهن، میدان‌های هوایی و شبکۀ برق باید به‌عنوان اجزای یک نظام زیربنایی هماهنگ توسعه یابند تا اثر اقتصادی آن‌ها فراتر از تکمیل پروژه‌های جداگانه باشد.
پروژه های عمرانی افغانستان؛ سازندگی در سایۀ محدودیت‌ها؛ از اجرای پروژه تا توسعۀ پایدار
یکی از ویژگی‌های قابل توجه پروژه های عمرانی افغانستان در سال‌های اخیر، تأکید حکومت بر استفاده از منابع داخلی و عواید دولتی است. بر اساس گزارش مرکز اطلاعات و رسانه‌های حکومت، برای سال مالی ۱۴۰۴ خورشیدی، ۱۲۸ پروژۀ انکشافی به ارزش ۶۲.۱ میلیارد افغانی از منابع داخلی تصویب شده بود. این رقم نشان می‌دهد که بخشی از برنامه‌های انکشافی با اتکا به عواید داخلی دنبال می‌شوند؛ اما تصویب بودجه به معنای تکمیل پروژه‌ها نیست.
میزان پیشرفت، نحوۀ مصرف منابع، شفافیت قراردادها و کیفیت اجرا عواملی‌اند که مشخص می‌کنند این بودجه تا چه اندازه به زیربناهای قابل استفاده تبدیل می‌شود. افزون بر آن، برخی پروژه‌ها به سرمایه‌گذاری خصوصی یا همکاری‌های منطقه‌ای وابسته‌اند و نمی‌توان تمام فعالیت‌های عمرانی را صرفاً متکی بر منابع داخلی دانست.
مقایسۀ وضعیت کنونی با دورۀ جمهوریت نیز نیازمند دقت است. در آن دوره، افغانستان از کمک‌های گستردۀ خارجی برخوردار بود؛ اما بخش قابل توجهی از این منابع صرف بخش‌های امنیتی، خدماتی و مصارف جاری می‌شد و تمام آن به ساخت زیربناهای پایدار اختصاص نمی‌یافت.
در مقابل، کاهش کمک‌های خارجی در سال‌های اخیر، منابع مالی در دسترس برای سرمایه‌گذاری عمومی را محدودتر ساخته است. بنابراین، مقایسۀ ساده میان حجم کمک‌های آن دوره و تعداد پروژه‌های امروز، تصویر کاملی از وضعیت توسعه ارائه نمی‌کند. برای ارزیابی دقیق‌تر باید میزان سرمایه‌گذاری واقعی در زیربناها، کیفیت و دوام پروژه‌ها و تأثیر آن‌ها بر اقتصاد و زندگی مردم را در نظر گرفت.
گزارش بانک جهانی در ماه می ۲۰۲۶ نیز نشان می‌دهد که با وجود افزایش عواید داخلی، کاهش کمک‌های خارجی همچنان ظرفیت سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها را محدود کرده است. این گزارش در عین حال از بازگشت حدود ۳.۷ میلیون شهروند افغانستان در سال ۲۰۲۵ یاد می‌کند؛ موضوعی که در کنار رشد جمعیت، فشار بیشتری بر بازار کار، خدمات عمومی و امکانات شهری وارد کرده است. به این ترتیب، نیازهای زیربنایی کشور در حال افزایش است، در حالی که منابع مالی برای پاسخ‌گویی به این نیازها محدود باقی مانده‌اند. این فاصله میان نیاز و توان مالی، ضرورت اولویت‌بندی پروژه‌ها و جلب سرمایه‌گذاری داخلی و خارجی را بیشتر می‌سازد.
چالش دیگر، کیفیت و شفافیت در اجرای پروژه‌هاست. سرعت ساخت‌وساز زمانی ارزشمند است که با رعایت معیارهای تخنیکی، نظارت مؤثر و حقوق باشندگان مناطق تحت تأثیر همراه باشد. گسترش جاده‌ها در برخی مناطق کابل با تخریب خانه‌ها و ملکیت‌های مردم همراه بوده است؛ از همین رو، جبران عادلانه خسارت‌ها و توجه به پیامدهای اجتماعی پروژه‌ها نیز باید بخشی از برنامه‌ریزی عمرانی باشد. همچنان، ساخت تأسیسات بدون پیش‌بینی هزینه‌های نگهداری و ترمیم، ممکن است در سال‌های بعد به باری تازه بر بودجۀ عمومی تبدیل شود. بنابراین، ارزیابی هر پروژه باید از مرحلۀ طراحی و تأمین مالی تا بهره‌برداری و نگهداری آن را در بر بگیرد.
در مجموع، گسترش پروژه های عمرانی افغانستان را می‌توان بخشی از تلاش‌ها برای بازسازی و توسعۀ زیرساخت‌ها دانست؛ اما ادامۀ این روند به منابع مالی پایدار، ظرفیت تخنیکی و نظارت مؤثر نیاز دارد. صرف آغاز یا تکمیل چند پروژۀ بزرگ برای ارزیابی وضعیت سازندگی کشور کافی نیست. آنچه اهمیت دارد، ایجاد زیرساخت‌هایی پایدار و به‌هم‌پیوسته است که هزینۀ تجارت و حمل‌ونقل را کاهش دهند، دسترسی مردم به خدمات اساسی را بهبود ببخشند و زمینه را برای فعالیت‌های تولیدی فراهم سازند.
تغییر چهرۀ کابل می‌تواند بخشی از این روند باشد؛ اما میزان موفقیت سازندگی زمانی روشن خواهد شد که این تحولات از محدوده چند پروژۀ بزرگ فراتر بروند و آثار آن‌ها در اقتصاد و زندگی روزمرۀ مردم در سراسر افغانستان دیده شود.
زهرا هاشمی
