سقوط کوکنار در افغانستان
در چهار دهه گذشته، نام افغانستان بیش از هر چیز با جنگ، بیثباتی و تولید مواد مخدر گره خورده بود. این کشور برای سالهای طولانی بزرگترین منبع تولید تریاک در جهان شناخته میشد و بخش بزرگی از بازار جهانی هروئین به محصول مزارع خشخاش افغانستان وابسته بود. اما آخرین ارزیابیهای سازمان ملل متحد نشان میدهد که در این عرصه، تحولی رخ داده که در تاریخ معاصر افغانستان و حتی در سطح جهانی کمسابقه است.
مهمترین داده این گزارش، کاهش حدود ۹۵ درصدی کشت و تولید مواد مخدر سنتی در افغانستان است؛ رویدادی که در چند دهه اخیر نمونه مشابه آن به ندرت دیده شده است. سطح زیر کشت خشخاش از حدود ۲۳۲ هزار هکتار در سال ۲۰۲۲ به ۱۰ هزار و ۲۰۰ هکتار در سال ۲۰۲۵ کاهش یافته و تولید تریاک نیز از هزاران تُن به حدود ۲۹۶ تُن رسیده است.
این تغییر فقط یک عدد آماری نیست؛ بلکه نشاندهنده تغییر در یکی از بزرگترین زنجیرههای اقتصادی غیرقانونی جهان است. افغانستان برای سالها مرکز اصلی تأمین مواد خام برای تولید هروئین در بازارهای بینالمللی بود و کاهش شدید تولید آن، مستقیماً بر مسیرهای قاچاق، قیمتها و رفتار شبکههای جنایی تأثیر گذاشته است.
با این حال، بررسی این تحول نیازمند نگاه دقیق و دور از برداشتهای سادهانگارانه است. کاهش تولید تریاک به معنای پایان کامل مشکل مواد مخدر در افغانستان یا منطقه نیست. بازارهای مواد مخدر همواره خود را با شرایط جدید سازگار میکنند و کاهش یک نوع مواد مخدر میتواند زمینه را برای رشد انواع دیگر فراهم کند.
گزارشهای بینالمللی نیز هشدار میدهند که در کنار کاهش تولید تریاک، مواد مخدر صنعتی به یک نگرانی جدید تبدیل شده است. این تغییر نشان میدهد که مبارزه با مواد مخدر دیگر تنها محدود به مزارع خشخاش نیست، بلکه باید شبکههای تولید، انتقال و مصرف مواد جدید را نیز دربر گیرد.
افغانستان امروز در برابر یک نقطه عطف قرار دارد؛ نقطهای که در آن تجربه کاهش گسترده کشت خشخاش میتواند به عنوان یک نمونه مهم در سیاستهای مبارزه با مواد مخدر بررسی شود، اما همزمان چالشهای تازهای را نیز به همراه آورده است.
سقوط ۹۵ درصدی تریاک؛ رویدادی که معادلات جهانی را تغییر داد
نخستین نکتهای که در ارزیابی وضعیت مواد مخدر افغانستان باید مورد توجه قرار گیرد، کاهش بیسابقه تولید سنتی مواد مخدر است. کاهش ۹۵ درصدی کشت خشخاش در مدت کوتاه، یکی از بزرگترین تغییرات ثبتشده در تاریخ معاصر مبارزه با مواد مخدر به شمار میرود.
برای سالها، افغانستان ستون اصلی بازار جهانی تریاک و هروئین بود. میلیونها نفر در کشورهای مختلف، به صورت مستقیم یا غیرمستقیم، تحت تأثیر زنجیرهای قرار داشتند که از مزارع خشخاش افغانستان آغاز و به بازارهای مصرف در آسیا، اروپا و دیگر مناطق جهان ختم میشد.
کاهش شدید تولید افغانستان باعث شده است که بازار جهانی مواد افیونی با یک وضعیت جدید روبهرو شود. شبکههای قاچاق که سالها بر اساس دسترسی آسان به تریاک افغانستان فعالیت میکردند، اکنون مجبور شدهاند مسیرهای جدید، منابع جدید و روشهای جدیدی را جستجو کنند.
این تحول همچنین نشان میدهد که مبارزه با مواد مخدر تنها یک مسئله داخلی افغانستان نیست. هر تغییر در تولید مواد مخدر افغانستان، پیامدهای منطقهای و جهانی دارد؛ زیرا تجارت مواد مخدر یک شبکه فرامرزی است که مرزهای سیاسی را نمیشناسد. البته کاهش تولید تریاک به معنای حذف کامل خطر مواد مخدر نیست. تجربه جهانی نشان داده است که کاهش عرضه یک ماده میتواند باعث تغییر الگوهای مصرف و افزایش توجه شبکههای جنایی به مواد جایگزین شود.
به همین دلیل، مرحله بعدی مبارزه با مواد مخدر در افغانستان تنها حفظ کاهش کشت خشخاش نیست، بلکه جلوگیری از انتقال بازارهای غیرقانونی به سمت مواد مخدر صنعتی و ایجاد فرصتهای اقتصادی برای کشاورزانی است که پیش از این به کشت خشخاش وابسته بودند.
مواد مخدر صنعتی؛ تهدید جدید یا برداشت نادرست از واقعیت افغانستان؟
یکی از مهمترین بخشهای بحث کنونی درباره مواد مخدر افغانستان، موضوع مواد مخدر صنعتی است. گزارشهای سازمان ملل از افزایش نگرانی درباره این نوع مواد سخن میگویند اما میان افزایش حضور یا مصرف این مواد در افغانستان و تولید آن در داخل کشور تفاوت مهمی وجود دارد.
واقعیت این است که امروز مواد مخدر صنعتی در افغانستان وجود دارد و این موضوع قابل انکار نیست. اما در ارزیابی دقیق گزارشهای سازمان ملل، باید توجه کرد که صرفاً اشاره به افزایش مواد مخدر صنعتی در افغانستان، به معنای اثبات تولید داخلی همه این مواد نیست.
بخش قابل توجهی از مواد مخدر صنعتی موجود در بازار افغانستان میتواند از مسیرهای قاچاق منطقهای وارد شود. افغانستان به دلیل موقعیت جغرافیایی خود، در مسیرهای پیچیده قاچاق منطقهای قرار دارد و همانگونه که در گذشته مسیر انتقال تریاک بود، امروز میتواند در برخی موارد مسیر انتقال مواد دیگر نیز باشد.
به عبارت دیگر، میان «تولید» و «بازصادرات» تفاوت وجود دارد. وجود یک ماده در یک کشور الزاماً به معنای تولید آن در همان کشور نیست. تحلیل دقیق این موضوع نیازمند بررسی آزمایشگاهی، اطلاعات استخباراتی و دادههای مستقل درباره منشأ مواد ضبطشده است.
تغییر بازار جهانی نیز در این زمینه اهمیت دارد. زمانی که عرضه یک ماده سنتی مانند تریاک کاهش مییابد، گروههای جنایی ممکن است به سمت موادی بروند که تولید و انتقال آنها آسانتر است. این یک روند جهانی است و محدود به افغانستان نیست. بنابراین، مبارزه مؤثر با مواد مخدر صنعتی نیازمند همکاری منطقهای است؛ زیرا این مواد برخلاف کشت خشخاش، به زمین زراعتی وابسته نیستند و میتوانند در شبکههای پیچیدهتر تولید و انتقال شوند.
اظهارات سرگئی شویگو درباره سقوط کوکنار و روایت تازه از مبارزه با قاچاق مواد مخدر
در کنار گزارشهای سازمان ملل، برخی مقامهای بینالمللی نیز به کاهش تولید مواد مخدر افغانستان اشاره کردهاند. سرگئی شویگو، دبیر شورای امنیت روسیه، گفته است که
بر اساس اظهارات این مقام روس، افغانستان توانسته است بخش بزرگی از تولید و صادرات مواد مخدر را کاهش دهد. این دیدگاه از سوی بسیاری به عنوان نشانهای از تغییر واقعی در وضعیت مواد مخدر افغانستان مطرح شده است.
البته ارزیابی مبارزه با مواد مخدر نیازمند اتکا به دادههای مستقل و قابل بررسی است. سقوط کوکنار و کاهش کشت خشخاش موضوعی است که توسط نهادهای بینالمللی نیز ثبت شده، اما بررسی تمام ابعاد قاچاق و شبکههای اقتصادی مرتبط با آن، نیازمند تحقیقات گستردهتر است.
آنچه روشن است، این است که بازار مواد مخدر افغانستان نسبت به گذشته تغییر کرده است. دورهای که افغانستان عمدتاً به عنوان مرکز تولید تریاک شناخته میشد، اکنون با مرحلهای جدید مواجه شده که در آن تهدیدها شکل متفاوتی پیدا کردهاند.
این تغییر میتواند فرصتی برای افغانستان و کشورهای منطقه باشد تا سیاستهای مبارزه با مواد مخدر را از تمرکز صرف بر کشت خشخاش به سمت مبارزه با شبکههای سازمانیافته قاچاق، کنترل مرزها و همکاری منطقهای توسعه دهند.
در نهایت، مبارزه با مواد مخدر زمانی موفق خواهد بود که کاهش تولید همراه با ایجاد اقتصاد جایگزین برای مردم، کنترل مسیرهای قاچاق و جلوگیری از ظهور بازارهای جدید مواد مخدر باشد.
جمعبندی: پایان یک دوره، آغاز یک آزمون جدید
کاهش چشمگیر کشت و تولید تریاک در افغانستان یکی از مهمترین تحولات سالهای اخیر در حوزه مواد مخدر جهانی است. کشوری که سالها در مرکز تولید جهانی تریاک قرار داشت، اکنون با کاهش تاریخی این محصول مواجه شده است. این تحول نشان میدهد که سیاستهای سختگیرانه میتواند در کوتاهمدت بر میزان تولید تأثیر بگذارد؛ اما دوام آن نیازمند عوامل اقتصادی، اجتماعی و منطقهای است.
در عین حال، جامعه جهانی نباید تنها به کاهش آمار کشت خشخاش نگاه کند. تغییر بازار مواد مخدر به سمت مواد صنعتی، یک هشدار جدی است که نشان میدهد مبارزه با مواد مخدر وارد مرحله پیچیدهتری شده است. افغانستان امروز نه تنها با میراث چند دهه تولید تریاک روبهرو است، بلکه باید با چالشهای جدیدی مانند قاچاق مواد صنعتی و تغییر مسیرهای جنایی مقابله کند.
واقعیت مبارزه با مواد مخدر در افغانستان ترکیبی از موفقیتها و نگرانیها است. کاهش ۹۵ درصدی تولید سنتی یک تحول بزرگ است، اما حفظ این دستاورد و جلوگیری از شکلگیری تهدیدهای تازه، آزمون اصلی سالهای آینده خواهد بود. آنچه اکنون اهمیت دارد، نگاه واقعبینانه به این تغییرات است؛ نه نادیده گرفتن کاهش تاریخی تریاک و نه چشمپوشی از خطرات جدیدی که در حال ظهور است.
مجتبی همت
