په کندهار کې د اطلاعاتو او کلتور د رئیس، انعام الله سمنګاني لخوا د پښتو او دري ژبو د وضعیت په اړه یو ټویټ، په افغانستان کې یو ځل بیا د ژبې او هویت پر سر بحثونه راپارولي دي. هغه ټینګار کړی چې پښتو او دري د هېواد دوه مساوي ژبې دي او په اوسني افغانستان کې د “ملي” ژبې په نوم کومه ځانګړې ژبه نشته. دا څرګندونې د دفاع وزارت د عمومي مفتش، لطف الله حکیمي له هغو خبرو وروسته مطرح کیږي چې پښتو یې د ملي ژبې په توګه پېژندلې وه او پښتو او دري یې د دوو رسمي ژبو په توګه یادې کړې وې.
په افغانستان کې د ژبې موضوع یوازې په کلمو او ادبیاتو پورې محدوده نه ده، بلکې له سیاست، هویت او د خلکو له ټولنیزو اړیکو سره هم ژوره اړیکه لري. له همدې امله، د حکومت د چارواکو په تعبیر کې توپیر کولای شي بېلابېل برداشتونه رامنځته کړي او د رسنیزو شخړو لپاره په یوه نوې موضوع بدل شي. په دې منځ کې، د سمنګاني دریځ د هغه د رسمي مقام او همدارنګه د دې نظر د څرګندولو لپاره د دري ژبې د قصدي کارونې له امله د پام وړ دی.
خو اساسي پوښتنه دا ده چې د پښتو او دري د همبرابرۍ په اړه د سمنګاني دریځ د طالبانو د حکومت د ژبې د سیاست په اړه څه پیغام ورکوي، او د دې حکومت د چارواکو په تعبیر کې اختلاف به د افغانستان په اړه پر عامه برداشت او رسنیزو روایتونو څه اغېز ولري؟
پښتو او دري د طالبانو د رسمي سیاست په تله کې
د افغانستان د سیاست د درک لپاره یوازې د افرادو پر متفرقو څرګندونو بسنه نه شي کېدای، بلکې اړینه ده چې د رسمي چارواکو دریځونه او حکومتي جوړښتونه هم په پام کې ونیول شي. په همدې چوکاټ کې، د انعام الله سمنګاني څرګندونې د هغه د رسمي مقام له امله د پام وړ دي او کولای شي د لطفالله حکیمي له څرګندونو وروسته رامنځته شوي برداشت ته یو بل انځور وړاندې کړي. سمنګاني په څرګندو ټکو د پښتو او دري د برابرۍ خبره کړې او هېڅ یوه ژبه یې د بلې پر وړاندې نه ده درولې.
دا په ډاګه کوي چې د طالبانو د رسمي حکومتي جوړښت په یوه برخه کې، د هېواد د رسمي ژبو ترمنځ توپیر د هغوی د ارزښت یا ټولنیز حیثیت د توپیر په توګه نه ګڼل کیږي. پښتو د افغانستان د ډېرو خلکو ژبه ده او دري هم د ټولنې د یوې بلې سترې برخې ژبه ده. دغو دواړو ژبو د افغانستان د تاریخ په اوږدو کې یو د بل ترڅنګ وده کړې او د هېواد په ډېرو ښارونو او سیمو کې له یو بل سره ګډې شوې دي. میلیونونو هېوادوالو په خپل ورځني ژوند کې له دواړو ژبو استفاده کوي او د دواړو ترمنځ یې ژبنی تګ راتګ لري.
له دې نظره، د پښتو او دري پر برابرۍ ټینګار کولای شي د افغانستان لپاره یو ډاډ ورکوونکی پیغام ولري. دا پیغام ښايي وښيي چې ژبه باید د سیاسي برترۍ په وسیله بدله نه شي او نه هم یوه ژبه باید د بلې ژبې د حذف یا کمزوري کولو لپاره وکارول شي. له همدې امله، باید یوازې یوه جنجالي جمله د حکومت د ژبنې سیاست د ارزونې بنسټ ونه ګرځول شي. اړینه ده چې ټول رسمي دریځونه یو د بل ترڅنګ کېښودل شي، تر څو له هغو څخه د حکومت د ژبې د سیاست یو دقیق انځور ترلاسه شي.
د طالبانو حکومت او د افغانستان له رسمي ادبیاتو څخه د «ملي» کلمې لیری کول
ښايي د انعام الله سمنګاني د خبرو تر ټولو مهمه برخه یوازې د پښتو او دري پر برابرۍ ټینګار نه، بلکې د هغه اشاره هم وي چې د ننني افغانستان په جوړښت کې د «ملي» مفهوم شتون نه لري. د هغه دا خبره باید د طالبانو د حکومت د فکري او سیاسي لیدلوري په چوکاټ کې وڅېړل شي.
د طالبانو حکومت هڅه کوي چې ډېر سیاسي او ټولنیز مفاهیم د شریعت په چوکاټ کې تعریف کړي. په داسې لیدلوري کې د ملت او ملتپالنې مفهوم، د مدرنو دولتونو په سیاسي ادبیاتو کې له دودیز مفهوم سره توپیر پیدا کوي. طالبانو څو ځله پر اسلامي امت او دیني اړیکو ټینګار کړی او هڅه یې کړې چې دیني هویت د قومي او ملي هویتونو په پرتله لومړیتوب ولري.
له همدې امله، کله چې سمنګاني وايي چې په افغانستان کې د «ملي» په نوم څه نشته، د هغه دا خبره هم په همدې چوکاټ کې تحلیل کېدای شي. هغه ښايي غواړي وښيي چې نوی حکومت نه غواړي دفاع وزارت، اردو، پولیس، راډیو او ژبه د ملتپالنې پر بنسټ تعریف کړي، بلکې هڅه کوي چې دغه مفاهیم په یوه بل چوکاټ کې تشریح کړي.
البته دا لیدلوری په افغانستان کې له دودیزو سیاسي ادبیاتو سره توپیر لري. په افغانستان کې د «ملي» کلمه د ډېرو هېوادوالو لپاره تاریخي او هویتي ارزښت لري او د ژبې، ملي سرود، بیرغ، اردو او دولتي ادارو په څېر برخو کې په پراخه کچه کارول شوې ده.
له همدې امله، د دې کلمې له کارولو ډډه کولای شي د ټولنې د یوې برخې لپاره پوښتنې پیدا کړي او بېلابېل برداشتونه رامنځته کړي. خو په هر صورت د سمنګاني په خبرو کې مهم ټکی دا دی چې هغه له «ملي» مفهوم څخه فاصله اخلي، خو په عین حال کې د پښتو او دري ترمنځ د ارزښت له پلوه توپیر نه رامنځته کوي.
دغه دوه موضوعات باید له یو بل څخه جلا وکتل شي. کېدای شي د طالبانو حکومت له ملی ګرایی له مفهوم سره اختلاف ولري، خو دا په دې معنا نه ده چې پښتو ته پر دري برتري ورکوي.
په حقیقت کې، د سمنګاني پیغام ښايي دا برداشت پیاوړی کړي چې د حکومت اصلي اختلاف له ملی ګرایی له مفهوم سره دی، نه د هېواد له کومې یوې ژبې سره. دا توپیر د حکومت د ژبې د سیاست په تحلیل کې ډېر اهمیت لري او کولای شي د بیړنیو او ناسم برداشتونو مخه ونیسي.
د سمنګاني له خوا د ټاکل شوي شعر محتوا همدا لیدلوری لا پیاوړی کوي. هغه د یوه چمن او یوې شاخسارې یادونه کړې او د رنګ او بوی ترمنځ له توپیر کولو څخه د ډډې ټینګار یې کړی دی. دا ادبي انځور د افغانستان ټولنه د بېلابېلو رنګونو او ډلو له یوې ټولګې سره تشبیه کوي چې کولای شي په یوه ګډ چاپېریال کې ژوند وکړي.
ژبني جنجالونه، د مخالفانو لپاره رسنیز فرصت او طالبانو ته سپارښتنه
د لطفالله حکیمي څرګندونو د ژبې د موضوع د حساسیت له امله په چټکۍ سره په رسنیو کې پراخ انعکاس وموند. البته په یوه څوژبيزه ټولنه کې د یوې ژبې په اړه د یوازینۍ ملي ژبې په توګه خبرې کول طبیعي ده چې غبرګونونه رامنځته کړي او د بحث او اختلاف زمینه برابره کړي. دا موضوع ښيي چې د طالبانو د حکومت چارواکي باید د کلمو په ټاکلو کې لا ډېر دقت وکړي. کله ناکله یوه کلمه د ویونکي له اصلي موخې څخه پراخ مفهوم پیدا کوي او د رسنیو په اصلي سرلیک بدلېږي.
د لطفالله حکیمي د څرګندونو په اړه هم همداسې وشول؛ رسنیو په پراخه کچه د هغه خبرې خپور او پرې یې بحثونه وکړل. ځکه چې د افغانستان په اوسني سیاسي وضعیت کې د حکومت مخالفې رسنۍ د کابل د واکمنانو دریځونه په ډېر دقت څاري او له هرې جنجالي وینا څخه د خپلو انتقادي روایتونو د پیاوړتیا لپاره استفاده کوي.
له همدې امله، غوره ده چې د طالبانو چارواکي په غیرضروري ډول حساسو او اختلافپارونکو موضوعاتو ته له ننوتلو ډډه وکړي. دا سپارښتنه د بیان د ازادۍ د محدودولو په معنا نه ده، بلکې تر ډېره په رسمي څرګندونو کې د سیاسي او ټولنیزو ملاحظاتو د رعایت په معنا ده. دولتي چارواکی باید پوه شي چې د هغه خبرې یوازې شخصي خبرې نه دي، بلکې هره جمله یې د حکومت د یوه انځور په توګه تحلیل کېدای شي
افغانستان یو څوژبی او څو کلتوري هېواد دی او هره هغه تګلاره چې غواړي ټولنیز ثبات وساتي، اړ ده چې دا واقعیت په پام کې ونیسي. پښتو او دري دواړه د افغانستان د ټولنیز ژوند مهمې برخې جوړوي او دواړو د هېوادوالو ترمنځ په اړیکو کې مهم رول لوبولی دی. ښايي د سمنګاني د خبرو اصلي پیغام همدا وي چې ژبه باید د سیالۍ په ډګر بدله نه شي او د ټولنې د وېش لپاره ترې کار وانخیستل شي
افغانستان هغه مهال کولای شي له ډېرو هویتي کړکېچونو څخه تېر شي چې توپیرونه په رسمیت وپېژني او د دښمنۍ په وسیله یې بدل نه کړي. په داسې شرایطو کې د ژبو په اړه د طالبانو د حکومت د چارواکو د خبرو دقت ډېر اهمیت پیدا کوي. یوه سنجول شوې وینا کولای شي د ارامۍ په رامنځته کولو کې مرسته وکړي، خو یوه ناسم تعبیر کولای شي د جنجالونو څپه رامنځته کړي.
له همدې امله، که د طالبانو حکومت په رښتیا هم د پښتو او دري پر برابرۍ ټینګار کوي، نو د دې سیاست روښانه، همغږی او سنجول شوی بیان کولای شي د ډېرو متضادو برداشتونو مخه ونیسي او د ژبنیو اختلافاتو څخه د رسنیو ناوړه استفادې زمینه راکمه کوی.
مریم مرادی
