په وروستیو ورځو کې د افغانستان بدخشان ولایت د تېرو میاشتو له تر ټولو جدي سیمهییزو کړکېچونو شاهدان و. د دې ولایت د ارګو ولسوالۍ اعتراضونه هغه وخت پیل شول چې د طالبانو ځواکونو د کوکنارو د کروندو د له منځه وړلو عملیات شروع کړل، دغه حالت د سیمې د خلکو او حکومتي ځواکونو ترمنځ په نښتو بدل شو. د راپورونو له مخې، دا کړکېچ د جمعې په ورځ د ارګو ولسوالۍ د «آتنجلو» په سیمه کې پیل شو، چې له امله یې لږ تر لږه دوه کسان وژل شوي او یو شمېر نور ټپیان شوي دي.
که څه هم په ظاهره دا موضوع د مخدره موادو پر ضد مبارزې پورې تړاو لري، خو د بدخشان بحران یوازې د کوکنارو موضوع پوری نه محدود کیږی. هغه څه چې نن په دې ولایت کې روان دي، د اقتصادي فشارونو، جغرافیایي محرومیت، د کار او عاید د فرصتونو کمښت، او ټولنیزې ناخوښۍ ګډه پایله ده؛ هغه ستونزې چې اوس د خلکو د اعتراضونو په بڼه څرګند شوې دي.
ولې بدخشان د تاوتریخوالي په مرکز بدل شو؟
طالبانو واک ته له بیا رسېدو وروسته، د مخدره موادو د کښت بندیز د خپلې رسمي تګلارې برخه وګرځاوه او په یو شمېر ولایتونو کې یې د کوکنارو د کروندو د ویجاړولو عملیات پیل کړل. خو په بدخشان کې د دې پالیسۍ عملي کول له زیات حساسیت سره مل شو.
بدخشان له هغو ولایتونو څخه دی چې ډېری سیمې یې غرنیزې دي او د سوداګرۍ له مهمو لارو لرې پرتې دي. په ځینو ولسوالیو کې د کار د فرصتونو کمښت، د بنسټیزو اسانتیاوو نشتوالی، او بازارونو ته سخت لاسرسی د دې لامل شوی چې یو شمېر بزګران لا هم د کوکنارو کرلو ته اړتیا ولري؛ یو محصول چې د ډیری نورو فصلونو په پرتله لوړ عاید لری او هم خرڅول یی اسان دی.
په داسې حالاتو کې، د کوکنارو د کښت د بندیز پلي کول په ځینو سیمو کې اقتصادي اندېښنې زیاتې کړې دي. د سیمې یو شمېر اوسېدونکي باور لري چې که مناسب اقتصادي بدیلونه برابر نه شي، نو د دې پالیسۍ عملي کېدل به د خلکو د ژوند ستونزې نورې هم زیاتې کړي. همدا موضوع سبب شوه چې په ارګو ولسوالۍ کې کړکېچ پراخ شي او اعتراضونه جدی پړاو ته داخل شی.
د بدخشان او جنوبي ولایتونو ترمنځ توپیر
د بدخشان د بحران په څېړنه کې یو مهم ټکی دا دی چې د دې ولایت وضعیت د افغانستان له ځینو جنوبي ولایتونو سره توپیر لري. د هلمند او کندهار په څېر ولایتونه، سره له دې چې د کوکنارو پر کښت ډېر تکیه لرل، بیا هم پراخې کرنیزې ځمکې، فعالې سوداګریزې شبکې او زیات اقتصادي فرصتونه لري.
خو په بدخشان کې حالت بل ډول دی. د دې ولایت ډېرې سیمې له فقر، د بنسټیزو اسانتیاوو له کمښت او جغرافیایي ستونزو سره مخ دي. همدا لامل دی چې په ټول افغانستان کې د یوې شان پالیسۍ پلي کول، په ټولو ولایتونو کې یو ډول پایله نه لري.
یو شمېر شنونکي باور لري چې که د طالبانو حکومت یوازې د امنیتي فشار له لارې د مخدره موادو د کښت مخنیوی وکړي، او د بېوزلو سیمو لپاره جدي اقتصادي پروګرامونه وړاندې نه کړي، نو د خلکو ناخوښي او اعتراضونه به نور هم زیات شي.
د بدخشان د بحران مدیریت؛ د کوکنارو بندیز د طالبانو د حکومت لپاره مهمه ازموینه
د بدخشان وروستي حالات د طالبانو د حکومت لپاره په یوې مهمې ازموینې بدل شوي دي. د افغانستان سرپرست حکومت په وروستیو کلونو کې د مخدره موادو پر ضد مبارزه د خپلې رسمي پالیسۍ برخه ګرځولې او هڅه یې کړې چې د هېواد په بېلابېلو سیمو کې د کوکنارو کښت محدود کړي. خو وروستیو پېښو وښودله چې په مختلفو ولایتونو کې د دې پالیسۍ پلي کول له مختلفو شرایطو او پیچلتیاوو سره مخ دي.
له یوې خوا طالبان هڅه کوی د مخدره موادو د کښت بندیز عملي کړي او د نشهیي توکو د اقتصاد د پراختیا مخه ونیسي؛ خو له بلې خوا، په لیرې پرتو سیمو لکه بدخشان کې اقتصادي ستونزې او د خلکو د عاید محدود فرصتونه سبب شوي چې د دې پالیسۍ پلي کول له ټولنیزو حساسیتونو سره مل شی.
همدې ته په کتو، ډېر شنونکي باور لري چې د دې بحران بریالی مدیریت امنیتی اقداماتو، اقتصادی پرګرامونو او د ځایی خلکو لپاره د بدیل معیشت رامنځته کولو ګډ ترکیب ته اړتیا لری، که داسې ونه شي، امکان شته چې په ځینو سیمو کې کړکېچونه دوام پیدا کړي او د مخدره موادو پر ضد مبارزه هم له ستونزو سره مخ شي.
ایا د بدخشان بحران یوازې اقتصادي دی؟
که څه هم د اعتراضونو اصلي لامل تر ډېره په اقتصادي او د خلکو د ژوند سختی کې موندل کیدای شی ، خو دې بحران ټولنیز او سیاسي اړخونه هم خپل کړي دي. بدخشان په وروستیو کلونو کې له هغو ولایتونو څخه و چې پکې سیمهییزې ناخوښۍ ډېرې لیدل شوې دي. د اقتصادي فشارونو دوام او د پراختیايي پروګرامونو نشتوالی سبب شوی چې د خلکو یوه برخه احساس وکړي چې ستونزو ته یې لږ پام کېږي. له همدې امله، ځینې څارونکي خبرداری ورکوي چې که د طالبانو حکومت د مخدره موادو پر ضد مبارزې او د خلکو د اقتصادي وضعیت د ښه کولو ترمنځ توازن رامنځته نه کړي، نو دا کړکېچونه ښايي په راتلونکي کې لا پراخ شي.
د بدخشان د کړکیچ حللار څه ده؟
حقیقت دا دی چې په افغانستان کې د مخدره موادو پر ضد مبارزه، پرته له دې چې خلکو ته اقتصادي بدیلونه برابر شي، په اسانۍ بریالۍ کېدای نه شي. د تېرو کلونو تجربې هم ښودلې چې که د کوکنارو د کروندو له منځه وړل د خلکو د معیشت او پراختیايي پروګرامونو سره یوځای نه وي، نو د مخدره موادو پورې تړلی اقتصاد په دوامداره ډول نه شي کنټرولېدای.
په بدخشان کې ډېرې کورنۍ په داسې شرایطو کې ژوند کوي چې د کار فرصتونه کم دي او پراخ اقتصادي امکانات نه لري. په همدې خاطر، یو شمېر شنونکي باور لري چې د دې بحران مدیریت یوازې د امنیتي اقداماتو له لارې ممکن نه دی، بلکې اوږدمهاله اقتصادي پلانونو ته هم اړتیا شته.
د کاری فرصتونو رامنځته کول، د کرنې په برخه کې پانګونه، د سوداګریزو لارو پراختیا، او خلکو ته د بدیلو کښتونو برابرول هغه اقدامات دي چې کولی شي د مخدره موادو له اقتصاد سره د خلکو تړاو کم کړي. که داسې ونه شي، امکان لري چې اوسني ستونزې دوام وکړي او بدخشان په راتلونکې کې هم له ورته کړکېچونو سره مخ شي.
بدخشان نن یوازې د کوکنارو له بحران سره مخ نه دی، بلکې د فقر، د مخدره موادو د اقتصاد او د پراختیايي ستونزو په یوه حساس پړاو کې قرار لري. د دې بحران د مدیریت څرنګوالی به نه یوازې د دې ولایت پر راتلونکې اغېز وکړي، بلکې دا به هم وښيي چې د طالبانو حکومت د افغانستان له اقتصادي او ټولنیزو ستونزو سره څنګه چلند کوي.
زهرا هاشمی
