بحران گرسنگی کودکان افغانستان
گزارش‌های تازه سازمان ملل متحد و صندوق حمایت از کودکان این سازمان (یونیسف) نشان می‌دهد که بحران انسانی افغانستان دیگر صرفاً یک مشکل اقتصادی یا کمبود موقت مواد غذایی نیست، بلکه به بحرانی چندبعدی تبدیل شده است که سلامت جسمی، رشد ذهنی و آینده نسل جدید را تهدید می‌کند.
هم‌زمان، کاهش توجه جهانی به افغانستان و تبدیل شدن بحران‌های بین‌المللی به اولویت اصلی سیاست خارجی قدرت‌های بزرگ، فضای دشوارتری برای ادامه فعالیت نهادهای بشردوستانه ایجاد کرده است. پرسش اساسی این است که کاهش کمک‌های بین‌المللی چگونه بحران انسانی افغانستان را تشدید کرده و ادامه این وضعیت چه پیامدهایی برای زنان، کودکان و آینده اجتماعی این کشور خواهد داشت؟
سقوط کمک‌های بین‌المللی و فروپاشی تدریجی شبکه خدمات انسانی
یکی از مهم‌ترین عوامل تشدید بحران انسانی افغانستان، کاهش چشمگیر منابع مالی اختصاص‌یافته به برنامه‌های بشردوستانه است. در حالی که میلیون‌ها شهروند افغانستان همچنان برای تأمین نیازهای اولیه زندگی به کمک‌های خارجی وابسته‌اند، منابع مالی نهادهای امدادرسان با سرعت نگران‌کننده‌ای کاهش یافته است.
برونو لمارکی، معاون نماینده ویژه دبیرکل سازمان ملل متحد در امور افغانستان، در اظهاراتی در ۶ نومبر ۲۰۲۶ اعلام کرد که میزان کمک‌های بشردوستانه به افغانستان از حدود دو میلیارد دالر در سال ۲۰۲۳ به ۵۷۰ میلیون دالر در سال ۲۰۲۶ کاهش یافته است. به گفته او، در نتیجه این کاهش منابع مالی، بیش از ۷۰۰ مرکز ارائه خدمات صحی در فاصله سال‌های ۲۰۲۵ تا ۲۰۲۶ تعطیل شده‌اند؛ رقمی که حدود ۴۰ درصد مراکز مراقبت‌های صحی اولیه را تشکیل می‌دهد. این ارقام نشان می‌دهد که بحران کمک‌های خارجی از سطح محدود شدن فعالیت‌های امدادی فراتر رفته و مستقیماً بر ساختار ارائه خدمات حیاتی در کشور تأثیر گذاشته است.
تعطیلی مراکز صحی در افغانستان صرفاً به معنای کاهش تعداد ساختمان‌های درمانی نیست. در بسیاری از مناطق روستایی و دورافتاده، همین مراکز تنها محل دسترسی مردم به خدمات ابتدایی صحی، واکسیناسیون کودکان، مراقبت‌های دوران بارداری، درمان امراض عفونی و رسیدگی به موارد سوءتغذیه‌اند. با بسته شدن این مراکز، خانواده‌های فقیر ناگزیر می‌شوند برای دریافت خدمات درمانی مسافت‌های طولانی را طی کنند؛ مسیری که گاهی به دلیل نبود امکانات ترانسپورتی و هزینه‌های درمان، عملاً غیرقابل دسترس است.
زنان و کودکان؛ قربانیان اصلی گسترش ناامنی غذایی و صحی
اگر کاهش کمک‌های بین‌المللی را از منظر پیامدهای اجتماعی بررسی کنیم، روشن می‌شود که کودکان و زنان بیش از سایر گروه‌ها در معرض آسیب قرار دارند. کودکی که در سال‌های نخست زندگی با کمبود مواد غذایی و محرومیت از خدمات صحی مواجه می‌شود، تنها با گرسنگی امروز دست‌وپنجه نرم نمی‌کند، بلکه ممکن است تمام زندگی خود را تحت تأثیر پیامدهای این محرومیت سپری کند.
بر اساس گزارش یونیسف که در جولای ۲۰۲۶ منتشر شد، حدود ۳.۷ میلیون کودک زیر پنج سال در افغانستان در معرض سوءتغذیه قرار دارند. این نهاد هشدار داده است که ناامنی غذایی کودکان، از جمله کاهش تنوع غذایی، حذف وعده‌های غذایی و مصرف کمتر از نیاز بدن، از عوامل اصلی افزایش خطر سوءتغذیه در میان کودکان است.
همچنین بر اساس گزارش تازه سیستم نظارت تغذیه جامعه افغانستان که در نومبر ۲۰۲۶ بازتاب یافته است، میزان سوءتغذیه حاد در میان کودکان بررسی‌شده به ۱۲ درصد رسیده است؛ در حالی که این رقم در سه‌ماهه دوم سال جاری ۹.۳ درصد بود. وضعیت در ۱۶ ولایت به سطح بحرانی رسیده و در ولایت‌های زابل و دایکندی تقریباً از هر چهار کودک بررسی‌شده، یک کودک با سوءتغذیه حاد مواجه بوده است. این آمار نشان می‌دهد که بحران تغذیه و بحران گرسنگی کودکان افغانستان نه‌تنها ادامه دارد، بلکه در حال گسترش جغرافیایی و تشدید در سطح ملی است.
زنان نیز در این میان وضعیت دشواری دارند. مادران باردار و شیرده که خود با فقر غذایی مواجه‌اند، نمی‌توانند نیازهای تغذیه‌ای خود و کودکان‌شان را به‌درستی تأمین کنند. کمبود مواد غذایی و دسترسی محدود به مراقبت‌های دوران بارداری، خطر کم‌خونی، تولد نوزادان با وزن پایین و عوارض زایمان را افزایش می‌دهد. تعطیلی مراکز صحی نیز امکان تشخیص به‌موقع امراض و رسیدگی به مشکلات مادران را محدود می‌سازد.
گزارش اقدام بشردوستانه یونیسف برای سال ۲۰۲۶ نشان می‌دهد که ۲۱.۹ میلیون نفر، از جمله ۱۱.۶ میلیون کودک، در افغانستان به کمک‌های بشردوستانه نیاز دارند. این نهاد برای رسیدگی به نیازهای انسانی و اساسی ۱۲ میلیون نفر، به حدود ۹۴۹ میلیون دالر بودجه نیازمند است. بنابراین، مسئله تنها تأمین مواد غذایی برای خانواده‌های فقیر نیست؛ بلکه حفظ یک شبکه گسترده از خدمات صحی، تغذیه‌ای، آموزشی و حمایتی است که بدون منابع مالی کافی، امکان ادامه فعالیت مؤثر آن وجود ندارد.
مسئولیت سیاسی، آینده نسل جدید و پیامدهای ادامه بحران جاری
یکی از ابعاد کمتر بررسی‌شده بحران انسانی افغانستان، پیوند میان رقابت‌های سیاسی، موضع‌گیری‌های مخالفان طالبان و سرنوشت کمک‌های بشردوستانه است. در سال‌های اخیر، در بخشی از فضای سیاسی و رسانه‌ای مخالفان طالبان، درخواست‌هایی برای توقف یا مشروط ساختن کمک‌های خارجی به افغانستان مطرح شده است. استدلال برخی از این جریان‌ها آن بوده که کمک‌های بین‌المللی ممکن است به‌صورت مستقیم یا غیرمستقیم در اختیار حکومت طالبان قرار گیرد و به تقویت ساختار سیاسی این گروه کمک کند.
مطالبه مخالفان طالبان برای قطع کمک‌های بشردوستانه، بدون ارائه راهکار جایگزین، رویکردی خطرناک و غیرمسئولانه است. زیرا کمک‌های غذایی، درمان سوءتغذیه، واکسیناسیون کودکان، حمایت از مادران باردار و تأمین آب آشامیدنی سالم، خدماتی نیستند که بتوان محرومیت مردم از آن‌ها را وسیله فشار سیاسی بر طالبان قرار داد. در واقع، مسئولیت سیاسی و اخلاقی بحران را باید بر اساس تصمیم‌ها و عملکرد هر یک از بازیگران ارزیابی کرد، نه با قربانی ساختن مردم برای اثبات مواضع سیاسی.
از سوی دیگر، پیامدهای بحران موجود به زمان حال محدود نخواهد ماند. کودکی که امروز به دلیل فقر و سوءتغذیه از رشد طبیعی محروم می‌شود، ممکن است در آینده با مشکلات جسمی، ضعف توانایی‌های شناختی، دشواری‌های آموزشی و کاهش فرصت‌های اقتصادی مواجه گردد. بحران گرسنگی کودکان افغانستان و گسترش سوءتغذیه در میان کودکان، در بلندمدت می‌تواند کیفیت سرمایه انسانی افغانستان را کاهش دهد و نسلی را به وجود آورد که از نظر سلامت، آموزش و توانایی مشارکت در توسعه کشور با محرومیت‌های جدی روبه‌رو باشد.
این مسئله از منظر آینده اقتصادی و اجتماعی افغانستان نیز اهمیت دارد. کشوری که بخش بزرگی از نسل آینده آن با مشکلات ناشی از سوءتغذیه، بیماری و محرومیت آموزشی روبه‌رو باشد، برای بازسازی اقتصادی و ایجاد نهادهای پایدار با دشواری‌های بیشتری مواجه خواهد شد. به بیان دیگر، بحران انسانی امروز می‌تواند به بحران توسعه فردا تبدیل شود؛ بحرانی که هزینه‌های آن بسیار فراتر از بودجه‌ای خواهد بود که جامعه جهانی اکنون از اختصاص آن خودداری می‌کند.
از این‌رو، کشورهای کمک‌کننده باید کمک‌های بشردوستانه را از منازعات سیاسی جدا سازند و با استفاده از سازوکارهای شفاف نظارتی، منابع مالی را مستقیماً به نهادهای معتبر امدادرسان و برنامه‌های قابل ارزیابی اختصاص دهند. در کنار آن، سازمان ملل متحد، یونیسف و سازمان جهانی صحت باید برای بازگشایی مراکز صحی تعطیل‌شده، گسترش برنامه‌های درمان سوءتغذیه و حمایت از مادران و کودکان، اقدامات فوری و هماهنگ روی دست گیرند تا بحران گرسنگی کودکان افغانستان به درستی مدیریت شود و از فاجعه های بیشتر جلوگیری گردد.
مریم مرادی
